سۆشیاڵ میدیا وەک ئامرازێکی چەواشەکار

میدیا ئێستا گومانلێکراو و تۆمەتبارە بەوەی‌ لەڕێگەی‌ چەواشەکردنی‌ ڕاستیەکان و خولقاندنی وەهمەکانەوە، ئەوەی‌ لێی چاوەڕوان دەکرێت تاوانێک ئەنجام بدات
AM:11:47:04/04/2020
دۆسیە: توێژینەوەی میدیا
رۆڵی‌ سۆشیاڵ میدیا ئەوە دەبێت کە هەستێت بەسەر لەنوێ پرۆسیسەکردنی‌ ئەو زانیارییە خامانە کە لەڕێگەی‌ میدیای‌ ئاراستەکراوەوە وەردەگیرێن


دەستپێک
بۆ ئەو بابەتەی‌ کە لەبارەیەوە دەنوسم دەبوو ناونیشانێکی‌ لەمە درێژترم هەڵبژاردایە، وەک (سۆشیاڵ میدیا و میدیای‌ ئاراستەکراو جێگۆڕکێی ڕۆڵەکان) یان ( سۆشیاڵ میدیاو میدیای‌ ئاراستەکراو، بەسەنتەربوون یان بە پەراوێزبوون)و لەمشێوەیە.. بەڵام دواجار بڕیارمدا ئەم ناونیشانەی‌ بۆ دابنێم، بەڵام ئەوەی‌ گرنگ و مەبەستمە لەتوێی ئەم نوسینەدا باسی لەبارەوە بکەم سودگیریی (استغلال)کردنی‌ سۆشیاڵ میدیایە لەلایەن میدیای‌ ئاراستەکراوەوە کە ئەمەی‌ دواینیان دەبوو رۆڵی فیدباکی‌ بگێڕیایە لەبەرامبەر یەکەمدا.

پێم باشە سەرەتا ئاماژە بە سۆشیاڵ میدیا بدەین لەڕووی‌ پێناسەکردنی‌ و فاکتەرەکانی‌ سەرهەڵدانی‌، هەروەها دواتر ئاماژە بە میدیای‌ ئاراستەکراویش دەدەین، کە زیاتر میدیایەکی‌ پراگماییە سودگیرەو ماکینەی‌ بەرهەمهێنانی‌ هەواڵی‌ چەواشەکارانەی‌ بێ ناوەڕۆک و کەم بەهایە ئەمەش لەڕووی‌ پێشکەشکردنی‌ زانیاری ناڕاست و نادروستەوە، پاشان خزانی‌ ئەم میدیا ئاراستەکراوە بۆ ناو سۆشیاڵ میدیا و بەکاربەرانی‌ و پەکخستنی‌ یان کردنی‌ بە گالیسکەی‌ دوای خۆی‌ و ملکەچکردنی‌ بۆ ئەو ئاراستەو مەبەستانەی‌ کە ئامانجیەتی.

مەبەست لە سۆشیاڵ میدیا چییە؟
سۆشیاڵ میدیا یان تۆڕەکانی‌ پەیوەندیکردنی‌ کۆمەڵایەتی‌ وەک ئەو پێناسە باوانەی‌ بۆیکراوە بریتیە لە تۆڕێک کەوا کۆمەلێک لە تاکەکان لەخۆدەگرێت ئەوانەی‌ هەمان بایەخپێدان و خواست و مەیل و ئارەزویان هەیە لەدروستکردنی‌ هاوڕێیەتی ئەمەش لەرێگەی‌ بەکارهێنانی‌ تۆڕی‌ جاڵجاڵۆکەییەوە .

هەندێکی تر وا پێناسەی سۆشیاڵ میدیایان کردوە کە وەک قاوەخانەیەکی‌ کۆمەڵایەتی وایە کۆمەڵێک لەتاکەکان تێیدا کۆدەبنەوە بۆ هەستان بە ئاڵوگۆڕکردنی‌ زانیارییەکان لەنێوان خۆیاندا لەگەڵ بوونی‌ جیاوازییەک لەنێوان قاوەخانەی‌ ڕاستەقینەو قاوەخانەی‌ تەکنەلۆژیدا، ئەویش ئەوەیە کە ئەم قاوەخانە تەکنەلۆژییە دەتوانرێت هەڵبگریت و بۆ کوێت بوێت لەگەڵ خۆتی‌ ببەیت.

هەروەها تۆڕەکانی‌ پەیوەندیکردنی‌ کۆمەڵایەتی پێناسەکراون بەوەی‌ بریتیە لە کۆبونەوەی‌ کۆمەڵایەتی لەڕێگەی‌ تۆڕی‌ ئینتەرنێتەوە ئەندامەکانی‌ دەتوانن گفتوگۆو مشتومڕ بکەن لەرێگەی‌ ماوەیەکی‌ زەمەنی‌ کراوەوەو، هەستێکی مرۆیی و هاوبەش کۆیان دەکاتەوە، ئەمەش لەچوارچێوەیەکی‌ دیاریکراودا.

ئەمانە  چەند دانەیەکن لەو پێناسانە کە بۆ سۆشیاڵ میدیا کراون، هەموویان لە یەک خاڵدا کۆک و تەبان، ئەگەرچی هیچ کامێکیان بەشێوەیەکی‌ ڕاستەوخۆ ئاماژەیان بەم خاڵە نەکردوە، بەڵام بەشێوەیەکی‌ ناڕاستەوخۆ ئاماژەیان پێداوە، ئەویش ئەوەیە کە سۆشیاڵمیدیا دروستکردنی‌ شوێنێکە بۆ مشتومڕو ڕاگۆڕینەوەی‌ تاکەکان بەشێوەیەکی‌ ئازادانە تر لەدەرەوەی‌ میدیای‌ ئایدۆلۆژ یان ئاراستەکراوەوە کە ئەمەی‌ دوایین زۆرجار بۆ ئامانجێک تێدەکۆشێت بەرتەسکترو پراگمایانەترە.

کەواتە لەم سۆنگەیەوە لەژیر رۆشنایی ئەو پێناسە تەقلیدیانەی‌ سەرەوەدا دەتوانین پێناسەکی‌ نوێ بۆ سۆشیاڵ میدیا گەڵاڵە بکەین ئەویش بەوەی‌ بریتیە لە: (تەرخانکردنی‌ پانتاییەک لە تۆڕی‌ جاڵجاڵۆکەیی لەلایەن تاکەکانەوەو بەکارهێنانی‌ بەشێوەی هاوبەشیکردن لەگەڵ یەکتر،ئەمەش بۆ ڕەخساندنی بوارێکی ئازادتر بۆ مشتومڕکردن و تەتەڵەکردنی‌ زانیاری‌ خامەکان).

واتە رۆڵی‌ سۆشیاڵ میدیا ئەوە دەبێت کە هەستێت بەسەر لەنوێ پرۆسیسەکردنی‌ ئەو زانیارییە خامانە کە لەڕێگەی‌ میدیای‌ ئاراستەکراوەوە وەردەگیرێن، لەشێوەی‌ هەواڵی‌ سەرەتایی یان پڕوپاگەندەو هەتا چەواشەکاریدا کە لەکەناڵە جیاوازەکانەوە پەخش دەکرێن.

مەبەست لە میدیای‌ ئاراستەکراوچیە؟ 
رۆبرت فیسک پێناسەی‌ راگەیاندنی‌ هاوچەرخ دەکات بەوەی‌ تاوانی‌ سەدەی بیستەمە، چونکە بۆتە گاڵۆکی جادویی و کۆنترۆڵی‌ عەقڵەکان دەکات و، ئاراستەی‌ دەکات بۆ ئەوەی‌ هەڵوێستی‌ جیاوازو جۆراوجۆ وەربگرن، بەڵکو ڕاگەیاندن وای‌ لێهاتووە توانای‌ خولقاندنی واقیعێکی وەهمی و خەیاڵی‌ نوێی هەیە.

دەکرێت ئەم پێناسەیەی‌ رۆبرت فیسک سەبارەت بە میدیای‌ هاوچەرخ بۆ میدیای‌ ئاراستەکراویش بەکاربهێنین بەوپێیەی‌ ئەم جۆرە لە میدیا زیاتر کار لەسەر خولقاندنی‌ دونیایەکی‌ وەهمی دەکات بەسودگیری‌ لەمیدیا و بۆ ئامانجگەلێکی‌ ناڕەوا کە تەواو لەگەڵ ئەو پێناسەیە تەقلیدیەدا دەوەستێتەوە کە بۆ میدیا دەکرا بەوەی‌ بریتی بوو لە (گواستنەوەی‌ هەواڵی‌ ڕاست و دروست بەشێوەیەکی‌ واقیعی و بە راستگۆیی و ئەمانەتپارێزیەوە). بەڵکو میدیای‌ ئاراستەکراو لەئێستادا رۆلێکی تر دەگێڕێت کە ئەویش سڕینەوەی‌ هەرچی‌ ئەوەی‌ ڕاست و دروست و واقیعە، تا لەجێگەیدا دونیایەک بەرهەم بهێنرێت لە خەیاڵ و فەنتازیاو وەهم، گواستنەوەی‌ مرۆڤ بۆ ناواقیع، وەک ئەوەی‌ لەئیستادا دەگوزەرێت.

فەیلەسوف (جان بودریار) لە ئەتروحەکەیدا (مردنی‌ واقیع) ئەو واقیعە بەرجەستە دەکات کە ئەمڕۆ ئێمە تێیدا دەژین، کە زیاتر لە وەهمەوە نزیکە لەوەی‌ نزیک بێت لەڕاستیەوە، زۆرێک لەپێدراوەکانی‌ ئێستا کاتێک بەراوردیان دەکەین بە وەی‌ لەواقیعدا دەگوزەرێت بۆمان دەردەکەوێت کە واقیعێکی دروستکراوە، هەندێکجاریش بەو خاڵە دەگەین هیچ هۆکارێکی ڕاستەقینە نیە بۆ هەموو ئەوەی‌ کە ئامرازەکانی‌ ڕاگەیاندن دەیورژێنن سەبارەت بە جەنگە ئابورییەکان و، مەترسییە ئاسایشیی‌ و تەندروستیەکان، بەڵکو ئەوەی‌ تێیدا دەژین شتێک نیە جگە لە کۆمەڵە جەنگێکی وەهمی، هەڕەشە لە عەقڵمان دەکات و ماشێنی ڕاگەیاندن دروستی‌ کردوە تا خزمەتی ئەجنداگەلێکی جیاواز بکات کە هەموو دەرژێتە بەرژەوەندی ئەو لایەنە بەهێزترەی‌ کە تیۆرەکەی‌ و بیرۆکەکەی‌ جارێک لە بەرگی ڕاستی و جارێکیش لەبەرگی ئازادیدا پێشکەش دەکات.

لەم سۆنگەیەوە دەکرێت بلێین میدیا بەگشتی‌ و میدیای‌ ئاراستەکراو پێویستە بەچاوی‌ تۆمەتبار مامەڵەی‌ لەگەڵدا بکرێت ئەگەر نەڵێین تاوانبار، واتە کۆمەڵگە یان کۆمەڵگەی میدیایەی‌ دەبێت ڕۆڵەکەی‌ لەتەنها وەرگرو بەکاربەری راگەیاندنەوە بگوازێتەوە بۆ رۆڵێکی نوێ کەئەویش رۆڵی‌ چاودێریکار یان چاودێری‌ میدیاییە، چونکە لەسایەی‌ چەمکی‌ بەهەڵە فۆرمەلەکراوی‌ ئازادی میدیادا چیدی‌ هیچ کەسێک نیە چاودێر بێت بەسەر میدیاوە، بەڵکو میدیا ئێستا گومانلێکراو و تۆمەتبارە بەوەی‌ لەڕێگەی‌ چەواشەکردنی‌ ڕاستیەکان و خولقاندنی وەهمەکانەوە لەهەر ساتێکدا ئەگەری‌ ئەوەی‌ هەیە یان ئەوەی‌  لێی چاوەڕوان دەکرێت تاوانێک ئەنجام بدات، تاوانێک رەنگە گەورەتر بێت لەتاوانی‌ چەکێکی کوشندە.

چەواشەکردن و بەرتەسکردنەوەی‌ ئاگایی گەلان لەرێگەی‌ راگەیاندنی‌ ئەنارشیستی‌ و، ئاراستەکردنی‌ گوتاری‌ ناعەقڵانی بۆ ئەو کۆمەڵگەیانەی‌ کە لەڕووی فیکری‌ و کۆمەڵایەتیەوە بونیادێکی سەقامگیریان نیە، یاریکردنێکی بهێودەو خەمسارو نابەرپرسیارانەیەو بەرهەمهێنانی‌ ماناگەلێکی سۆفستاییانە کە ئامانج لێی تەنها گەوجاندن و بەلاڕێدا بردنی‌ کۆمەڵگەیە.

هەموو ئەمەش بۆتە یەکێک لەروخسارەکانی‌ ئەم قۆناغ و سەردەمەی‌ کە تێیدا دەژین و وا خەریکە بەرەو فەوزاو بێسەروبەرییەکمان دەبات کە وامان لێدەکات خۆمان لەناو بۆشاییەکی‌ پڕ لە بێماناییدا ببیننەوە دەستەمۆو ملکەچی‌ هەموو وەهمێک ببین و دواجاریش خۆمان لەناو هەموو ئەو قەیران و نەهامەتی و کێشانەدا ببینینەوە کە ئەمرۆ بە قورسی‌ بەرۆکیان گرتووین و وا بەئاسانیش لێمان نابنەوە.

فەرمودەیەک هەیە دەفەرمێت (إن من البیان لسحرا)، واتە بەدڵنییاوە بەیانکردن (ڕاگەیاندن) جادوی هەیە، ئەوانەی‌ لەسەر ئەم فەرمودەیە قسەیان کردوە، دەبن بە دوو بەشەوە کە بەشێکیان پێیان وایە ئەمە لە بابی زەمکردنی‌ میدیاوەیە، بەهۆی‌ ئەو جادوییەی‌ هەیەتی‌ لە فریودان و چەوشەکردن، بەشی دووەمیشان پێیان وایە ئەمە لەبابی ستایشەوە کە وتەی‌ ڕاست و هەق کاریگەرییەکی‌ ئەرێنی و باش بەجێ دەهێڵێت لەسەر خەڵک (دیدە تەقلیدییەکە)، بەڵام ڕای یەکەم کۆڕایی زیاتری‌ لەسەرە ئەویش لەبەرئەوەی‌ هیچ دەرخستن یان ئاشکراکردن یان ڕاگەیاندنێک ستایش ناکرێت یان نابێتە مایەی‌ سەرسامی ئەگەر پیاهەڵدان و زۆرەبڵێی یان زیادەڕۆیی تێدا نەکرێت و لەئاراستەکەی‌ خۆی‌ لانەبرێت، ئەمەش بە ڕوونی‌ ڕۆڵی‌ زۆر مەترسیداری‌ میدیا نیشان دەدات، لەوێوە ڕاگەیاندنی‌ ڕاست و دروست هیچ کات سەرنجڕاکێش نابێت، بەڵکو هەمیشە دەزگاکانی‌ ڕاگەیاندن کار لەسەر ئاوێتەکردنی‌ رەگەزی‌ تەشویق و سەرنجڕاکێش دەکەن بۆ ئەوەی‌ هەواڵ و بابەتەکیانیان مایەی‌ سەرنج و بایەخپێدان بێت، بۆیە دەتوانین بڵێین میدیا لەهەموو حاڵەتێکدا مایەی‌ حەزەرلێکردن و سڵەمینەوەیە لێی و پێویستە زۆر بە وریایی مامەڵەی‌ لەگەڵدا بکرێت، وەک چۆن هەموو کاڵایەکی ئەم سەردەمە بەبێ تێکەڵکردنی‌ بڕێک لەساختەیی و گزیکردن ناتوانێت بچێتە بازاڕەوە بەکاربەرانی‌ قایل بە کڕینی‌ بکات، بەهەمانشێوەیەش راگەیاندن ئەمڕۆ بۆتە کاڵایەک ڕەگەزی‌ چەواشەکاری‌ و ساختەیی ئاوێتە دەکرێت لەڕێگەی‌ ماشێنەکانی‌ بەرهەمێنانی‌ هەواڵەوە، چ لەسەر ئاستی‌ لۆکاڵی بێت (وەک میدیای‌ حزبی) یان ئاستی‌ جیهانی‌ (میدیای‌ سەرمایەداری‌)، تاکەکانی‌ کۆمەڵگەش هەروەک چۆن بەکاربەری‌ هەموو شمەکەکانی‌ ترن بەهەمانشێوەش بەکاربەری‌ هەواڵیشن، ئێمە لەروانگەو دیدی‌ دەزگاو ماشێنە گەورەکانی‌ بەرهەمهێنانی‌ هەواڵەوە شتێک نین جگە لەبەکاربەر (مستهلک)، واتە هیچ هەواڵێک نیە تێیدا ڕەگەزی‌ بەخشندەیی و ڕاستگۆیی زاڵ بێت بەسەر ڕەگەزە چەواشەکاری‌ و ساختەیی و پراگماییەکەیدا، هەربۆیە دەخوازێت ئێمەی‌ بەکاربەری‌ هەواڵ تەنها وەرگر(متلقی)یەکی بێ فلتەرو بێ قەڵغان نەبین و رێگە نەدەین ئاراستەو شەپۆلەکانی‌ هەواڵ بێ هیچ نوسینگەیەکی‌ چێکردن و سەرلەنوێ پرۆسیسەکردنەوەی‌ بەنێو میشک و دڵ و دەرونماندا گوزەربکات و بمانکاتە بەشێک لەخۆی‌.

بەو پێیەش ئەمڕۆ میدیای‌ ئاراستەکراو خزاوەتە ناو بواری‌ سۆشیاڵمیدیاوە، ئەوانەی‌ کە بە میدیای‌ سێبەر ناودەبرێن و هەوڵ دەدەن خۆیان لەبەرگێکی تردا نمایش بکەن، لەبەرئەوەیش کە سۆشیاڵمیدیا رێکخراو نیە و بونیادێکی ڕوون و سستماتیزەکراو نیەو کەمتر لە میدیایەکی‌ فەرمی یان ئاراستەکراو دەکەوێتە ژێرباری‌ لێپرسینەوەو لێپیچینەوەوە، هەر بۆیە میدیای‌ ئاراستەکراو دێت و بەسودگیری‌ لە سۆشیاڵمیدیا کار بۆ ستراتیژو ئامانجەکانی‌ خۆی‌ دەکات، مەترسی ئەمەش لەوەدایە بەکاربەرانی‌ سۆشیاڵمیدیا بەهۆی‌ رەگەزی کاریگەرییەوە کە هەمیشە میدیا لەسەر تاک و کۆمەڵ دروستی‌ دەکات ناتوانن بەرچاوڕوونانە ئەو میدیا ئاراستەکراوانە بناسنەوە.

لەدۆخێکی لەمشێوەیەشداو بۆ ئەوەی‌ چیدی‌ بەکارهێنەرانی‌ سۆشیاڵمیدیا بەتەنها کارتێکراو نەبن و بەکاربەرێکی چەواشەکراو نەبن، دەبێت ببن بە سەنتەر یان ئەوەی‌ هیچ نەبێت نەکەونە پەراوێزەوە، یان بەمانایەکی‌ تر لەبری لەخۆگرتنی‌ هەواڵ و کاریگەربوون پێی دەبێت بەو شێوەیە مامەڵە لەگەڵ هەواڵدا بکەن بەتایبەتی‌ ئەو هەواڵانەی‌ میدیای‌ ئاراستەکراو بەرهەمی دەهێنن کە ئەوانە هەواڵی‌ ڕاستەقینە نین بەڵکو ماک یان هەواڵی‌ سەرەتایی و خاون، لەڕاستیشدا میدیای‌ ئاراستەکراو بەوشێوەیە مامەڵە لەگەڵ هەواڵدا دەکات کە یەکەمجار بەئاست و کواڵیتیەکی‌ نزم لەڕووی‌ بەهای هەواڵیەوە فڕێی دەداتە ناو سۆشیاڵمیدیاوە بۆ ئەوەی‌ ئاستی‌ کاریگەرییەکەی‌ بۆ دەربکەوێت و پاشان دواتر تەتەڵەی‌ هەواڵەکە دەکات و وردەکاری‌ هەواڵەکە سەرلەنوێ دادەرێژێتەوە، منیش تەواو مەبەستم ئەوەیە کە دەبێت بەکارهێنەرانی‌ سۆشیاڵ میدیاش بەهەمان ئەو ئاست و بەهاو کواڵیتیەوە لە هەواڵ بڕوانن کاتێک دێتە ناو سۆشیاڵ میدیاوەو دەیبینن و دەیخوێننەوە، واتە کاتێک هەواڵێک وەردەگرن بەو شێوەیە سەیری‌ بکەن کە ئەمە داتایە نەک زانیاری‌ تەواو، داتاش بریتیە لە زانیاری‌ هەڕەمەکی و ناڕێکخراو، کاتێکیش بەکارهێنەرانی‌ سۆشیاڵمیدیا بەم دیدە لەهەواڵیان ڕوانی ئەوکاتە ئەوانیش خۆیان دەبنە فلتەرو بەشێکی‌ کارا لەپرۆسەی‌ بەرهەمهێنانەوەی‌ هەواڵەکە بەشێوەیەکی‌ ڕاست و دروست، ئەمەش لەرێگەی‌ تەتەڵەی‌ هەواڵ پاشان بەراوردکردنی‌ هەواڵەکە لەگەڵ پاشهات  و پەرەسەندنی هەواڵەکەداو بەدواداچوون و شیکردنەوەو گفتوگۆو مشتومڕ لەنێوان کەسەکانی‌ تر یان ئەو کۆمەڵانەی‌ ترەوە کە پێکەوە لەناو سۆشیاڵمیدیادا هاوڕێ و گروپن، کەئەمەش مانای‌ ڕاستەقینەی‌ سۆشیاڵ میدیایە و تێپەڕێنەری‌ ئەو دەسەڵات و سەروەرییە کە لەماوەی‌ ڕابردودا میدیای‌ ئاراستەکراو هەیبوو، ئەمەش ئەو کاتە دەبێت کە کۆمەڵگەی‌ میدیایی ببێتە بەشێک لەو سستمە یان فیدباکی‌ ئەو سستمەی‌ کە هەواڵ بەرهەم دەهێنێت.


ئه‌م بابه‌ته 872 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌

بابەتەکانی تری نوسەر