ناکۆکییە ناوخۆییەکانی حەشدی شەعبی

ناکۆکییەکی قوڵ لەنێوان دوو ڕەوتی حەشدی شەعبیدا هەیە کە دابەشدەبێت بەسەر دوو بەرەی جیاوازی ئایینی دا, یەکەم بەسەرکردایەتی ئەبو مەهدی موهەندیس کە سەربە ڕێبەری باڵای ئێران سەید عەلی خامنەییە و لەکاتێکدا ڕەوتی دووەم ئەو پێکهاتانەی حەشد دەگرێتەوە کە سەربە مەرجەعی باڵای نەجەف و سەید عەلی سیستانین.
PM:07:35:19/09/2020
دۆسیە: عیراقناسی
ململانێیەک قەبارەکەی ڕۆژ لەدوای ڕۆژ گەورەتر دەبێت.



حەشدی شەعبی لە ڕووی ناونیشان و ئاڵاکانیانەوە، ئەوەی پەیوەستە بە  پێکهاتەی شیعەوە لە عێراقدا لەسەرەتای دامەزراندنیانەوە تاکو ساڵی ٢٠١٨ پێکهاتبوون لە ٦٧ گروپی شیعی، ٤٣ ی سونی، وە ٩ گروپیان سەربە کەمینەکانی ناوچەکانی خوارووی هەرێمی کوردستان بوون.

٦٧ گروپە شیعییەکەیان ئەتوانین لە ڕووی دیدی ئایینی و مەزهەبییەوە بەم جۆرە دابەشیان بکەین، ٤٤ گروپیان ئاسایی سەربە عەلی خامنەیین، ١٧ گروپییان سەربە سیستانی و ٦ گروپەکەی تر سەربە مەرجەعە شیعییەکانی ترن لەناوەوە و دەرەوی عێراق.

کۆی گشتی ژمارەی مرۆیی هێزەکانی حەشدی شەعبی ١٦٤ هەزارکەسی جەنگاوەر و پاڵپشتییە کە یاسای ژمارە ٤٠ ی ساڵی ٢٠١٦ دەیانگرێتەوە, وە لە ڕووی پەیکەری ڕێکخراوەییەوە پشت بە فەرمانە دیوانییەکانی ٢٣٧و٣٢٨, وە ٣٣١ی ساڵی ٢٠١٩ دەبەستن کە بۆیان دەرچووە.

ژمارەی چەکدارە شیعەکان نزیکەی ١١٠ هەزار کەس و  پێکهاتەی سوننە نزیکەی ٤٥ هەزار، وە کەمینەکانیش ١٠ هەزار.

ژمارەی ئەو حەشدانەی کە دڵسۆزن بۆ ئێران نزیکەی ٧٠ هەزارە، وە ئەوانەیان سەربە مەجەعەکانی ترن بە هێزەکانی سەرایا سەلامی ڕەوتی سەدریشەوە نزیکەی ٤٠ هەزار دەبن.

بەپێی فەرمانە دیوانییەکانی ساڵی ٢٠١٩ پەیکەری حەشد بەشێوەی لیوا ڕێکخراوە و ژمارەی لیواکان ٦٤ لیوایە و دابەشکراون بەسەر ٨ میحوەری فەرماندەی ئۆپراسیۆنەکانی حەشدی شەعبیدا، کە هەڵکردنی ناو و ئاڵای تایبەتی گروپەکانیان لێ قەدەغەکراوە جگە لە بەکارهێنانی ژمارەی لیواکان و ئاڵا فەرمییەکانی حەشدی شەعبی.

فەرمانی دیوانی ژمارە ٢٣٧ ی ساڵی ٢٠١٩ ڕێگە خۆشدەکات بۆ ئەوەی حەشدی شەعبی پەیوەندی بەهیچ حیزب و قەوارەیەکی سیاسی و ئایینیەوە نەمێنێت. وە فەرمانی دیوانی ژمارە ٣٢٨ ی ساڵی ٢٠١٩ وا دەکات حەشدی شەعبی لەنێو سەرکردایەتی هاوبەشی هێزە چەکدارەکانی عێراقدا نوێنەرایەتی هەماهەنگی هەبێت. وە فەرمانی دیوانی ژمارە ٣٣١ ی ساڵی ٢٠١٩ پەیکەری ڕێکخراوەی و کارگێڕی بەمشێوە دادەڕێژێت:

١) پایە سەرکردایەتیە باڵاکان ٤ پایەیە, بەمشێوەیە دابەشدەبن;  ٣ پۆستی سیاسی بۆ ماڵی سیاسی شیعی وئەو سەرکردانەی لەو فەرماندانەوە نزیکن کە سەربە ئێرانن کە بریتییەلە " سەرۆکی دەستەی حەشدی شەعبی و نوسینگەی سەرۆکی دەستە و ئەمینداری گشتی.” وە پۆستی سەرۆکی ئەرکان بۆسەرکردەیەکی سەربە  ئێران  " لە ئێستادا ئەبو فدک عەبدولعەزیز ئەلمەحەداوی”بەڕێوەی دەبات کە بە سەرکردەی مەیدانی و جێبەجێکاری باڵا دادەنرێت کە ٥ یاریدەدەری ئەرکان و ٨ میحوەری سەرکردایەتی ئۆپراسیۆنەکانی  دەستەی حەشدی شەعبی  پێوە بەستراوە.

٢) پایەی کادیرە ناوەندی و سەرکردایەتییە جێبەجێکارییەکان; ئەمەش ٥ یاریدەدەری سەرۆکی ئەرکان دەگرێتەوە. ٣ لەوان لەو سەرکردە  یاریدەدەرانەن  کە سەربە ئێرانن, ٢ یاریدەدەرەکەی تر لەسەر کردە خانەنشینەکان یان لەو سەرپەرشتیارە ئەمنی و سەربازیانەن کە لەلایەن حیزبە سیاسیەکانی نزیک لە ئێرانەوە دەستنیشانکراون.

٣) کادیرە ناوەندیە فەرماندەییە لۆجستی و کارگێڕیەکان; ١٠ بەڕێوەبەرایەتی دەگرێتەوە, ٧ لەوانە بۆ بەڕێوەبردنی ئەو حەشدانەی سەربە ئێرانن, ٣ بەڕێوە بەرایەتیەکەی تر بە تەزکیە لەلایەن  ئەو پارتە سیاسیانەوە هەڵدەبژێردرێن کە نزیکن لەو سەرکردانەی سەربە ئێرانەوە.

٤) پایەی کادیرە کارگێڕیە مەیدانییەکان;  بریتیەلە ٥٠ بەڕێوەبەرایەتی و بەشێک لەوانە پەیوەستن بە یاریدەدەرەکانی سەرۆکی ئەرکانی دەستەی حەشدی شەعبییەوە. لەوانە ٣٢ یان لەو کارگێڕییانەن کە حەشدی سەربە ئێرانن, وە ١٨ کەی تریان لەلایەن پارتە سیاسیەکانی نزیک لە سەرکردەکانی سەربە ئێرانەوە هەڵدەبژێردرێن و دادەنرێن.

بەپێی ئەم کەوکارییە خێرایە دەردەکەوێت کە پەیکەری سەرکردایەتی و کارگێڕی دەستەی حەشدی شەعبی بە ڕێژەی ٨٠%  لەلایەن ئەو سەرکردە و کارگێڕیانەوە بەڕێوەدەبرێن کە سەربە ئێرانن. هاوکات حەشدەکانی سەربە مەرجەعییەتی نەجەف و سوننە و کەمیینەکان لەناو پەیکەری ڕێکخراوەیی دەستەی حەشدی شەعبیدا هیچ پۆستێکی سەرکردایەتی باڵا و ناوەندییان نیە.

لایەنە ناکۆکەکان:

ململانێیەک قەبارەکەی ڕۆژ لەدوای ڕۆژ گەورەتر دەبێت، لەنێوان”فیرقەی جەنگی عەباس "ی سەربە مەزارگەی عەباس، کە لە ڕووی بیروباوەڕەوە  پەیڕەو لە مەرجەعییەتی سیستانی دەکەن لەبەرامبەر دەستەی سەرەکی حەشد، وە بەدیاریکراوی لەگەڵ سەرکردایەتی سەربە ئێران لەناو حەشددا.

بازنەی ناکۆکی نێوان ئەو دوو لایەنە لە مانگی شوباتی ٢٠١٨ دا فراوانتربوو، بەڕادەیەک ئەبو مەهدی موهەندیس جێگری سەرۆکی دەستەی حەشد بۆ تەنگپێهەڵچنینی دارایی و کارگێڕی  گروپە چەکدارەکانی حەشدی مەرجەعییەت زنجیرەیەک بڕیاری توندی دەرکرد. ناکۆکییەکەی نێوانیان فراوانتر بوو کاتێک گەیشتە ڕاگەیاندنەکان و سەرچاوەیەکی ئاگادار لە مانگی ئاداری ٢٠١٨ دا بە ڕۆژنامەی "عەرەبی جەدید "ی ڕاگەیاند کەوا "هەفتەی ڕابوردوو کۆبونەوەیەک ئەنجامدراوە، بە بەشداری سەرکردەکانی حەشدی شەعبی بۆ تاوتوێکردنی ئەو یاسایەی کە حەیدەر عەبادی سەرۆک وەزیران خستویەتیەڕوو کە پەیوەستبووە بە داڕشتنەوەی پەیکەری حەشدی شەعبی، لەمیانی کۆبوونەوەکەدا ئەبو مەهدی داوای لە مەیسەم ئەلزەیدی فەرماندەی فیرقەی عەباس کردووە، کە بەپێی یاسا حکومییە نوێیەکە یەکێک بووە لە ئەندامانی لێژنەی ڕاسپێردراو بۆ دووبارە ڕێکخستنەوەی حەشد، کەوا فیرقەکەی و گروپەکانی تری سەربە مەرجەعیەت و شوێنە پیرۆزەکان پەیوەندی بە مەرجەعیەتەوە بپچڕێنن، وەک چۆن گروپەکانی تر پەیوەندییان بە پارت و ڕەوتە سیاسیەکانیانەوە پچڕاندووە لەوانە عەسائیبی ئەهلی حەق و ڕێکخراوی بەدر و ئەوانی تر.

پێشنیارەکە بووتەهۆی توڕەبوونی ئەلزەیدی، کە بەڕاشکاوی ڕەتیکردۆتەوە، بەو پێیەی مەزارگە پیرۆزەکان پارت و بزاڤی سیاسی نین هەوڵی دەسەڵات و بەشداری لە هەڵبژاردنەکاندا بدەن، بەڵکو دامەزراوەی سەربە دەوڵەتن. مەرجەکەی موهەندیسی بە هەوڵی بەردەوامیدان بە پەراویزخستن و دوورخستنەوەی گروپەکانی سەربە مەرجەعیەتی باڵا لە نەجەف لە قەڵەمدا چونکە ناکۆکی گشتگیری هەبوو بۆ تێڕوانینەکانی موهەندیس کە لەگەڵ بۆچوونەکانی بەغدا ونەجەفدا نەدەهاتنەوە. 

پریشکی کێشەکانی نێوان گروپەکانی سەربە نەجەف و ئەبو مەهدی موهەندیس ئەوکاتە دەستیپێکرد کە دکتۆر حەیدەر عەبادی ڕەزامەندی نیشاندا فەوجێکی تەواوی سەربە فیرقەی عەباس بخرێتەسەر سوپا و بەشێوەیەکی فەرمی ببەسترێتەوە بە وەزارەتی بەرگرییەوە. ئەمە بەلای چاودێران و سەربازییەکانەوە گۆڕانکارییەکی ئەرێنی بوو لە ئاراستەی حەشدی شەعبی دا، لە تێکەڵکردنیان بە ڕیزەکانی سوپا. بەڵام سەرکردەکانی حەشدی نزیک لە ئێران بەو بەرەوپێشچونانەی نێوان حکومەت و گروپەکانی  سەربە نەجەف قەڵس دەبوون, کە بووە هۆی داڕووخانی پەیوەندی نێوان گروپەکانی سەربە مەزارگەکان و ئەوانیتری سەربە ئێران.

لە مانگی کانونی یەکەمی ٢٠١٨ دا، جێگری دەستەی حەشد ئەبو مەهدی موهەندیس بڕیارێکی فەرمی دەرکرد بۆ پچڕاندنی  پەیوەندی فیرقەی عەباس بە مەزارگەی عەباسیەوە بەشێوەیەکی فەرمی و تواندنەوەی لەنێو سەرکردایەتی هێزەکانی حەشد لە فوراتی ناوەڕاست بە سەرکردایەتی لیوای خانەنشین عەلی ئەلحەمدانی، بە ڕاسپاردەی ڕاستەوخۆی موهەندیس.

ئەم کارە بووبەهۆی توڕەکردنی  مەیسەم ئەلزەیدی فەرماندەی فیرقەی عەباس کە لێدوانێکی لەدژی موهەندیس بڵاوکردەوە و ڕەخنەی  ئەوەی لێگرت سۆزی بۆ تاران و عەلی خامنەی هەیە.

لە وەڵامی ئەوکارانەی موهەندیس لە دژی فیرقەی عەباس، بریکاری مەرجەعیەت لە نەجەف سەید ئەحمەد ئەلسافی لە ووتاری ڕۆژی هەینی لە کەربەلا ووتی، "دڵسۆزی بۆ فیرقەی جەنگی عەباس بەبێ باج نابێ، بەشیک لەو باجەش سەبر و سازش نەکردنە لە بنەما و ناسنامە و بەهاکانمان، وێڕای بوونی هەموو بژاردەیەکی کراوە لەبەردستماندا”.

لە لێدوانێکی ڕۆژنامەوانی پێشتری یەکێک لە سەرکردەکانی کەتائیبی ئیمام عەلی سەربە مەرجەعیەتی نەجەف، سەباح ئەلئیزرجاوی دا، ئاشکرایکرد، جیاوازییەکانی نێوان گروپەکانی سەربە مەزارگە پیرۆزەکانی نەجەف  لەگەڵ هاوتاکانیان لە حەشدی شەعبی، جیاوازی کارگێڕی و لۆجستی و تەنانەت هزری و باوەڕیشە. ئاماژەی بەوەکرد "چەندین جەنگاوەری عێراقی هەیە لەگەڵ ڕژێمن لە سوریا و بەمدواییانە هەندێکیان گەڕاونەتەوە و بەڵام هەندێکی تریان کە چەند هەزارێک دەبن، تا ئێستا لەوێن و بەڕاشکاوی، نازانرێت چۆن خەرجییان دابیندەکرێت”. وەک ئاماژەیەک بۆ هێزەکانی نوجەبا و کەتائیبی حیزبوڵا و بەدری خوراسانی، کە ساڵانێکە لە ناوچەکانی سوریادا دەجەنگن بەپارەی ئێران و ڕژێمی سوریا و بەکارهێنانی توانای دارایی حەشدی شەعبی  لە عێراق, بۆ بەرژەوەندی ئەو گروپانە.

ئەم ڕکابەرانە بەشێوەیەکی  ناوەندی سەربە حکومەتن, بەلام لەڕووی پارەدارکردن و ئایدۆلۆژیەوە جیاوازن، گروپەکانی  مقاوەمەی ئیسلامی ئەوانەی پێش فەتوای سیستانی لەساڵی ٢٠١٤ و دروستبوونی حەشدی شەعبی دامەزرابوون, لە ڕووی ماف و داراییەوە خۆیان لە پێشتر دادەنێن، کە گوایە لەدوای ساڵی ٢٠٠٣ وە لەدژی ئەمەریکا جەنگاون، وەک بەدر و عەسائیب و کەتیبەکانی حیزبوڵای عێراقی, هاوکات ئەمانە نوێنەرایەتی هەژموونی سەربازی ئێران دەکەن لە ناو عێراقدا.

هۆکاری جیاوازییەکان:

١) فەرماندەیی لیواکانی سەربە حەشدی مەرجەعیەت ڕووبەڕووی کیشەی دارای و لۆجستی بوونەتەوە و کاریگەری لەسەر ئاستی کارکردن و لێهاتووییان هەبووە, هۆکاری سەرەکی ئەو کێشانەش کەموکورتی بووە لە هاوسەنگی دابەشکردنی دادپەروەرانەی داهاتەکانی حەشددا  لەنێوان لیواکانی حەشدی نزیک لە ئێران و لیوا حەشدەکانی تردا بەتایبەت لیواکانی سەربە مەرجەعیەت. ئەو شێوازە بڕیارانەی فەرماندە باڵا مەیدانییە جێبەجێکارەکانی ناو دەستەی حەشد دەریاندەکرد دەبوونە هۆی هەستکردن بە پەراوێزخستن لای لیواکانی حەشدی مەرجەعیەت و حەشدەکانی تر.

٢) شێوازی بڕیاردان لەلایەن فەرماندەکانی ئۆپراسیۆنی دەستەی حەشدەوە بەجۆرێک بوو لە ڕووی شەفافیەتەوە لاوازبوو، فەرماندەی لیواکانی تر کە بەشدارنەبوون لە سەرکرادیەتی باڵادا بێبەشدەبوون لە خستنەڕووی بۆچونەکانیان  لە هەندێ بابەت و رێگەچارەدا بۆ دەرچوون لە قەیرانەکان.

٣) ئەو زانیارییانەی پەیوەستبوون بە دەرچوونی بڕیارەکانی حەشدەوە نەدەخرانەڕوو تاکو بڕیارەکان لەڕێگەی ڕاپۆرتەوە لەلایەن نوسینگەی جێگری سەرۆکی دەستە ی ئەوسا، یان سەرۆکی ئەرکانی دەستەوە دەردەچوون ئەوەش بەس نیە و فەرماندەی  لیواکان نەیاندەزانی ئەو بابەتانە چیبوون خراونەتە بەرباس و بونەتەهۆی دەرچونی ئەو بڕیارانە،نەبوونی یەکسانی لە بەشداریکردنی فەرماندەی لیواکانی سەربە مەرجەعیەت لە بڕیارە گرنگەکانی دەستەی حەشدی شەعبیدا بەتایبەت ئەو بڕیارانەی پەیوەستبوون رێکخستنەوەی پەیکەری حەشدی شەعبی،  وە هەڵبژاردنی ئەبو فدک عەبدولعەزیز ئەلمەحمەداوی پرسیاریان لەبارەی ڕیزگرتن لەم هاوبەشیە ووروژاند، کە ئەگەر بەشداری ڕاستەقینە هەیە بۆ پێشنیارە کاریگەرەکان لە بڕیارداندا زۆربەی جار لەپشت دەرگا داخراوەکانەوە لەلایەن ئەو سەرکردانەی نزیک لە ئێرانەوە دەردەکرێن کە باڵادەستن لەناو پایەکانی پەیکەری حەشدی شەعبیدا، هەروەک لە دۆخی تریشدا هەروابووە، ئەم پەراوێزخستنە بێ پاساوەی فەرماندەکانی حەشدی مەرجەعیەت ڕێگە بەوە نادات لەناو یەک پەیکەردا بەردەوامبن لە کارکردن و بەرەو جیابوونەوەی تەواوی بردن لە دەستەی حەشدی شەعبی. بۆیە لە نیسانی ٢٠٢٠دا، لەڕووی کارگێڕی و کردارییەوە لیواکانی سەربە مەرجەعییەت خرانە سەر سەرکردایەتی ڕاستەوخۆی نوسینگەی فەرماندەیی گشتی هێزە چەکدارەکان.

٤) لیواکانی تری حەشد کە سەربە ئێران نەبوون، دەرگای پەیوەندییان لەگەڵ فەرماندەی لیواکانی سەربە مەرجەعیەتدا کردەوە بۆ ئەوەی لەگەڵیان تێکەل ببن بۆ دروستکردنی پەیکەرێکی تازە بەهەمان شێوەی حەشدی شەعبی لەڕووی یاسای و داراییەوە، بەتایبەت سەرایا سەلام و حەشدە سوننیەکان پێیانوابووهیچ بەرەوپێشچونێکی ڕاستەقینە لەم دامەزراوەیەدا نیە و گرووپە ناوەنجی و بچوکەکان دەنگیان نابیسترێ, ئەمەش پێشێلکاری بنەمای هاوسەنگی ناو حەشدە.

٥) کەسایەتیە ئاینیە مەرجەعیەکان داوایانکرد ڕۆڵی بنەڕەتی بدرێت بەو فەرماندانەی حەشد کە سەربە ئێران نین لەڕێگەی ڕاستکردنەوەی پایەکانی پەیکەری حەشدەوە بەتایبەت پۆستە سەرکردایەتیە باڵاکان، لەمیانی ڕێکخستنەوە و شێوازی کارکردن بۆ ئەوەی دادپەروەرانەتر و شەرعی تر بێت، ئەمەش لەپێناو ڕاستکردنەوەی کەموکورتیە هاوسەنگیەکانی نێوان دەسەڵاتی لیواکان و بەڕێوەبەرایەتییە کارگێڕییە سەرەکیەکان، بەتایبەت لەنێوان هەموو لیوایەکی حەشد و پایەی سەرۆکی ئەرکانی دەستەی حەشددا.

لەپێناو بەدەستهێنانی ئەم ئامانجەدا، کەسایەتیە مەرجەعیە ئاینیەکان لەوانە ئەحمە سافی و شێخ عەبدولمەهدی کەربەلایی داوایانکرد دەرفەتی ڕاستەقینە بدرێتە فەرماندەکانی حەشدی مەرجەعیەت لەپێناو چاککردن و ڕێکخستنەوەی پەیکەری ڕیکخراوەیی حەشد، بە باشترکردنی ئاستی نوێنەرایەتیان وابکرێت دادپەروەرانەتر و شەرعیتر بێت.

٦) فەرماندەی لیواکانی سەربە مەرجەعیەت  و فەرماندەیی سەرایا سەلام ڕەخنەیان لە بڵاوبوونەوەی نوسینگە ئابووریەکانی حەشدی نزیک لە ئێران گرت و لە چەند بۆنەیەکدا داوای لابردن و سزادانی ئەو لایەنانەیان کرد لەپشتیانەوەن، نابێ بەناوی قوربانیدانی ئەو هێزانە لەناوچە ئازادکراوەکاندا  پاساو بۆ مانەوەی ئەو نوسینگانە بهێنرێتەوە, بەبیانوی ئەوەی ئەم نوسینگە ئابوریانە سەربە لایەنی سیاسین ناکەونە ژێر چاودێریی دەستەی حەشدی شەعبیەوە، وە حەشدی سەربە ئێران هەندێک لەو نوسینگانە دەپارێزێت.

٧) کێشەی سەرەکی پێدانی موچەی تایبەت بە حەشدی شەعبی  لەو گروپانەدایە کە سەربە ئێرانن و پەیوەندیان بە لیواکانی حەشدی شەعبیەوە نیە و توانا و داهاتی دەستەی حەشد بەکاردەهێنن، وە لەو گروپە تازە هەڵتۆقیوانەدایە کە باڵێکی سیاسی و یەکێکی حکومی و یەکێکی لەناو حەشد و یەکێکی تری لەدەرەوەی دەستەی حەشددا هەیە کە وابەستەی پرۆژەی بەرەی مقاوەمەن بەدەرەوەی ووڵاتەوە.

لەبەر ڕۆشنای ئەمانەدا، پێویستی هەموارکردنەوەی فەرمانی دیوانی ژمارە ٣٣١ دەردەکەوێت بۆ ڕێکخستنەوەی پەیکەری دەستەی حەشد، بۆئەوەی فەرماندەی گشتی هێزە چەکدارەکان بتوانێت لەڕێگەی چاودێریکرنی کاری پۆستە سەرکردایەتیەکانەوە دەسەڵاتی خۆی بەسەر دەستەی حەشددا بسەپێنێت.

ئاستەنگەکانی چاکسازیکردن لە پەیکەری ڕێکخراوەیی حەشددا:

ڕوونە بەهۆی نەبوونی ڕێکەوتن لەسەر ئاستی ناوخۆ لەبارەی دووبارە داڕشتنەوەی پەیکەری حەشد, گرفتێکی ڕاستەقینەیە لەبەردەم چۆنێتی ئەو هەموارکردنەوەیەی لە فەرمانی دیوانی ژمارە ٣٣١ دا پێشنیارکراوە.

ئەو گفتوگۆیانەی لەناو حەشدا لەساڵی ٢٠١٨ دا بەڕێوەچوو, بە ڕەتکردنەوەی پێشوەختی سەرکردەکانی سەربە مەرجەعیەت و سەرایاسەلام دەستیپێکرد. دادپەروەری لە دابەشکردنی پۆستەکانی پەیکەری حەشد, وە بەشداری پێکردنی بەرفراوان, هاوسەنگی لەدابەشکردنی پۆستەکاندا, تا ئێستا پرسێکی جێبایەخە.

لەبەر ڕۆشنای پێدراوەکانی پێشوو ئەتوانین لە داواکاریەکان  تێبگەین بۆ دوبارە دابەشکردنەوەی پۆستەکان بەسەر سەرکردەکانی حەشددا بە شێوەیەکی دادپەروەرانە لەسەر بنەمای سیتراتیژی, کە دەکرێ پشکی فەرماندەکانی سەربە ئێران لەگەڵ ژمارەیاندا بگونجێ لە ڕیزەکانی حەشدا کە نزیکەی ٣٥%دەبێت, وە ٦٥% کەی تر ئەو گروپەکانی حەشد بەشێوەیەکی دادپەروەرانە لەنێوان خۆیاندا دابەشیبکەن. وە دیارترین ئاستەنگەکان ئەمانەن:

١) کێشەی سەربەخۆیی ئەو حەشدانەی کە پەیوەندی سیاسی و سەربازی ناوخۆیی و دەرەکیان هەیە.ئەبێتەهۆی ئیفلیجبوونی دەستەی حەشد بەهۆی ئەگەری زۆری بەریەککەوتنی بەرژەوەندییەکان لەگەڵ زۆری ڕێژەی پۆستی فەرماندەکانی سەربە ئێران, کە ئەبێتەهۆی بەکارهێنانی ڤیتۆ بەشێوەیەکی نەشیاو بۆ پاراستنی بەرژەوەندیەکانیان و بەرژەوەندی هاوپەیمانەکانیان بەتایبەت لەگەڵ بوونی جیاوازی لەنێوان سەرکردە  دیارەکانی سەربە مەرجەعیەت و ناکۆکی لە بیروبۆچونیان لەمەڕ کێشە نێودەوڵەتیەکان.

٢) چەکداماڵینی گروپەکان و قۆرخکردنی لەدەستی دەوڵەتدا, وێڕای کێشەی پلەی سەربازی و تەمەن و ئاستی خوێندن و پۆلێنکردنی سەربازییانەی جەنگی ولۆجستی.. ئەم ئاستەنگە دەستەی حەشدی کرد بە مەیدانی مشتومڕێکی قۆڵ و دوور و درێژ کە نەبووە مایەی دەرچوونی  بڕیارێکی خێرا و یەکلاکەرەوە.

٣) لێرەدا ناکرێ چاومان لە ئەگەری خۆگونجاندنی ئەم سەرکردانە نەبێت لەگەڵ یاسای ژمارە ٤٠ی ساڵی ٢٠١٦، ئایا سەرکردە حەشدەکانی سەربە ئێران ئامادەن دووبارە ئەو ماف و ئیمتیازاتانەی کەهەیانە  لەگەڵ ئەندامە تازە و پێشنیارکراوەکاندا دابەشیبکەنەوە، بەتایبەت مافی بڕیاردان و ڤیتۆکردنی بڕیار، لەگەڵ ئەو گروپ و حەشدانەی کە لە ڕابوردوودا نەیار و ڕکابەربەربوون و لە ئێستاشدا دۆست؟

٤) مشتومڕی ئێستا پەیوەستە بە پەیوەندی لەنێوان ئەبوفدک ئەلمەحمەداوی و مەیسەم ئەلزەیدی، ئایا کامیان دەتوانن زاڵبن بەسەر ئەوی دی دا. وەک ئاماژەمان پێکرد, لیواکانی سەربە ئێران پێیان باشترە ناوبراوی دووهەم دووربخرێتەوە بەو مەرجەی لیواکانی سەربە مەرجەعییەت لەڕووی یاسای و داراییەوە سەربە دەستەی حەشدی شەعبی بن, وە هێزەکانیان بخەنە ژێرفەرمانی نوسینگەی فەرماندەی گشتی هێزەچەکدارەکانەوە.

بە واتایەکی تر، سەرکردەکانی حەشدی مەرجەعیەت و مەیسەم ئەلزەیدی ناتوانن زأڵبن بەسەر سەرکردەکانی نزیک لە ئێران و ئەبوفدک دا. وێڕای ئەوەش حەشدی سەربە ئێرانیش وەک ئامرازێک  بۆ پاساوی مانەوەی دەستەی حەشدی شەعبی  لەڕووی ئایینی و پەیوەندی دامەزراندنەکەی بە فەتواکەی سیستانیەوە کە لە ١٣ی حوزەیرانی ٢٠١٤ دا دەرچوو, وە بە فەتوای "دیفاع الکفائی "ناوی دەرکرد، پێویستی بە حەشدی سەربە مەرجەعیەتە.

مامەڵەی میدیای حەشدی سەربە ئێران لە شەش ساڵی ڕابوردوودا، ئاشکرایدەکات کەوا فەتواکەی مەرجەعیەت بەکاردەهێنن بۆ شەرعییەت پێدانی ئایینی بە سیاسەتە جەنگییەکانیان.

پرسیارێکی تر دێتەپیشەوە ئایا ئەو حەشدانەی سەربە ئێران نین دەتوانن لەڕووی سەرکردایەتی و مەیدانی و ئاسایشی و هەواڵگری و پیشەی و پەیوەندیە سیاسیەکان و هێزی تایبەت و چەکسازییەوە حەشدی سەربە ئێران تێپەڕێنن؟

هاوپەیمانی نێودەوڵەتی و گروپەکانی سەربە ئێران؟

لە مانگی ئاداری ٢٠١٥ وە, سەرچاوە فەرمیەکانی وەک کەتائیبی حیزبوڵای عێراق و نوجەبا و سەید ئەلشوهەدا و جوندولئیمام, داتا و بەیاننامەی تاوانبارکردن و هەندێ گرتە و وێنەی بە ئامانجگرتنی ڕاستەوخۆ و ناڕاستەوی چەکدارەکانیان لەلایەن ئەمەریکاوە بڵاودەکەنەوە.

زۆربەی ئەو داتا و بەڵگەنامانەی لە ڕاگەیاندنەکانی عێراقەوە بڵاوکرانەوە, خرانە ژێر لێکۆڵینەوەی تەکنیکی و سەربازی تایبەتەوە, دکتۆر حەیدەر عەبادی بەو پێیەی فەرماندەی گشتی هێزەچەکدارەکان بوو لە چەند بۆنەیەکدا ڕایگەیاند ئەو بەڵگەنامانە ڕاست نین و پەیوەندییان بە گۆڕەپانی عێراقییەوە نیە و هەندێکیان بەشێکن لە فیلمە سینەماییەکان و پشتیان پێ نابەسترێت. ئەو ڕاپۆرتانەی لە ناوەندە لێکۆڵینەوەیی و توێژینەوەییەکان و ڕۆژنامە ڕۆژئاواییەکاندا بڵاوکرانەوە, جەختیاندەکردەوە کەوا هەندێ گروپ  ئاگری سەخڵەتکردن بەبێ هیچ ئامانجێکی دیاریکراو خۆشدەکەن,  بەبێ بوونی هیچ بەڵگە و نیشانەیەکی باوەڕپێکراو. لەدوای ڕاگەیاندنی سزا ئابورییەکانی سەر ئێرانەوە لە ئایاری ٢٠١٨ دا لەلایەن ئەمەریکاوە, ئەم جۆرە تۆمەتبارکردنە زیاتر بوو.

ئەوەی پەیوەندی بە ئەمەریکاوە هەبوو چاوخشاندنەوەبوو بە بڵاوەپێکردنی هێزەکانی خۆی لە جوگرافیای سوریا بەتایبەت لە ناوچەکانی ڕۆژهەڵاتی ئەو ووڵاتە کە هاوسنوری عێراق بوون, بۆ ئەوەی ڕێگەی تاران- بەیروت بپچڕێت و پێگەی ئەو گروپانە بکاتە ئامانج کە دڵسۆزی ئێران بوون ولەدەرەوەی سوریاوە هاتبوون بەتایبەت ئەوانەیان کە لوبنانی و عێراقی بوون, وێڕای چاوپۆشی لە بۆردومانەکانی ئیسرائیل.

بۆردومانەکان لەناو خاکی عێراقدا فراوانبوون  کە هەندێجار نەناسراو و هەندێجاریش لەلایەن ئیسرائیلەوە لەئەستۆدەگیران. لە توندترین ئەو بۆردومانە پلان بۆ داڕێژراوانەدا لەدژی هێزەکانی حەشدی سەربە ئێران, بەئامانجگرتنی سەربازگەکانی ئامرلی و باشوری بەغدا و بەلەد و قائیم بوون لەماوەی نێوان تەمووزی ٢٠١٩ و ئەیلولی ٢٠٢٠دا.

ئەم بۆردومانانە وایان لە سەرکردەی گروپەکانی سەربە ئێران و حیزبە سیاسیە شیعیەکان کرد تەواوی  بەرپرسیارێتیەکە بخەنە ئەستۆی ئەمەریکا و هاوپەیمانی نێودەوڵەتی  چونکە ئەوان باڵادەستی زیاتریان هەیە بەسەر ئاسمانی عێراقدا. ئەمەریکاش ڕایگەیاند هەرچەندە ئەگەر ئیسرائیلیش بێت مافی خۆیەتی, بەڵام زانیاری نیە سەبارەت بەو لایەنەی ئەو جۆرە هێرشانە ئەنجام ئەدات.

گروپەکانی سەربەئێرانیش بەهەمان شێوە مامەڵەیان لەگەڵ سەربازانی ئەمەریکادا کرد لە عێراق, لەڕێگەی بەکارهێنانی شانە کاتیۆشاهاوێژە نەناسراوەکانەوە کە ئەو کارانەیان ئەنجام ئەدا و وەک چۆن ئەمەریکییەکان بێئاگای خۆیان لە بۆردومانەکانی سەر حەشد نیشان ئەدا، ئەوانیش بەهەمان شێوە بەرپرسیارێتی ئەو کاتیۆشایانەیان لەئەستۆنەدەگرت و بێئاگایی خۆیان ڕادەگەیاند لەولایەنەی ئەنجامی دەدات. 

لەماوەی نێوان تەشرینی دووەمی ٢٠١٩ تاکو ١٥ ی ئاداری ٢٠٢٠, کردەوەکانی شانە نەناسراوەکانی کاتیۆشا بەرزبونەوە و زیاد لە ٥٨ کردەوەیان لەدژی سەربازانی ئەمەریکا و هێزەکانی هاوپەیمانی نێودەوڵەتی ئەنجام دا، پاشان سێ ڕێکخراوی تازەپەیدابوو دەرکەوتن و بۆردومانکردنی سەربازگەکانی "تاجی و بەسمایە”یان لە ئەستۆگرت.

ئەو ڕێکخراوانە کە "عەسەبەت ئەلسائیرین و ئەسحاب ئەلکەهف و قەبزەت ئەلهودا "بوون, کردەوەی چاودێریکردنی بەڵوێزخانەی ئەمەریکا لە بەغدا و بنکەی عەین ئەلئەسەد لە ئەنبار و بنکەی عەلی سالم لە کۆیت یان بە درۆن لە ئەستۆگرت, هەموویان وایان دادەنا کەوا لەجەنگدان لەگەڵ ئەمەریکا و هاوپەیمانی نیودەوڵەتی دا.
بەپێێ ئەو بەیاننامانەی لە ئەژمارەکانی سەربە و ڕێکخراوانە  لەتۆڕی کۆمەڵایەتی بڵاودەکرایەوە, کە دروشمی "خۆڕاگری ئیسلامی " ودەقی قورئانی و ڕوونکردنەوەی هەڵوێستی ئەو گروپانەی بە دەستەواژەی جیاوازجیاوازهەڵگرتبوو , بەڵام هەمووی یەک واتای هەبوو ئەویش ئەوەبوو; تەنها چەک دەتوانێ بڕیاری پاشەکشەی هێزەکانی ئەمەریکا و هاوپەیمانی نێودەوڵەتی  یەکلابکاتەوە, ئەوەی سیاسەت دەیکات هیچ نیە جگەلە درێژکردنەوەی مانەوەی ئەو هێزانە.

سەرکردایەتی هاوپەیمانی نێودەوڵەتی بە گفتوگۆی ڕاستەوخۆ لەگەڵ فەرماندەی هێزەهاوبەشەکانی عێراق هاماهەنگیکرد بۆ پاشەکشەپێکردنی هێزەکانی لە ٩ سەربازگە و بنکەی هاوبەشی عێراقی, وە دووبارە بڵاوەپێکردنیان و جێگیرکردنەوەیان لە سێ بنکەدا, لەگەڵ دانان و کاراکردنی دوو سیستەمی موشەکی  پاتریۆت یەکیکیان لە ئەنبار و ئەویتریان لە هەولێر بۆ بەرگرتن لە موشەکە بالیستییەکانی ئێران.

سیستەمێکی بەرگری ئاسمانی دژی موشەکی کاتیۆشا و گولەهاوەنیان بڵاوەپێکرد, وە پەرژینێکی ٥٠ بۆ ٧٠ کیلۆمەترییان بۆ هێزەکانیان دروستکرد کە ڕێگریدەکرد لە نزیکبوونەوەی گروپەکانی نزیک لە ئێران ئەوەش بە بەکارهێنانی هێزێکی وەڵامدانەوەی  کوشندە  ئەگەر بیانەوێ نزیک ببنەوە, بەتایبەت ناوچەکانی دەوروبەری بنکەی عەین ئەلئەسەد لە ڕۆژئاوای ئەنبار. 

مایەڵز کاگینز، ووتەبێژی هاوپەیمانی نێودەوڵەتی، باسی لە ئەگەری دەسپێکردنەوەی مەشقی هێزەعێراقییەکان کرد لەدوای مانگی ڕەمەزانەوە، وە هاوپەیمانی نێودەوڵەتی بە زیاتر لە ٤ ملیار دۆلار و سەدان ئامێر و بارهەڵگری سەربازی، وێڕای یارمەتیدانی هێزی ئاسمانی عێراقی پاڵپشتی لە عێراق کردووە.

بەپێی لێکدانەوەکانی ڕاگەیاندنی گروپەکانی سەربە ئێران, شانە کاتیۆشا هاوێژەکان سەرکەوتنیان بەدەستهێناوە لە ناچارکردنی نوێنەرایەتی هێزەکانی هاوپەیمانی نێودەوڵەتی بە پاشەکشەکردن, وە گاڵتەیان بەو قسانەی سەرکردایەتی هاوپەیمانی نێودەوڵەتی دەکرد کە گوایە بەهۆی ڕێکارەکانی بڵاوبوونەوەی ڤایرۆسی کۆرۆناوە  پاشەکشەیان کردووە, بەڵام واقیع وادەردەخات ئێران توانای هەڕەشەکردن لە ئیسرائیل و سعودیەی لەدەستداوە لە ڕێگەی ئاسمانی عێراقەوە.

گروپەکانی سەربە ئێران ئازادی دانانی سەربازگە و بەکارهێنانی کۆگای چەکیان بەناوە ناسراوەکانی خۆیانەوە لەدەستداوە، تواناکانی چەکسازییان لاوازبووە، وە جوڵە و گواستنەوەیان سنوورداربووە، سەرکردەکانیان خراونەتە لسیتی سزای ئابووری و تیرۆرەوە و کێشەیان هەیە لە ئازادی هاتوچۆکردندا، بەتایبەت لەدوای ڕووداوەکەی فڕۆکەخانەی بەغداوە(کوشتنی سولەیمانی و موهەندیس).

پێش پرۆسەی کوشتنی فەرماندەی فەیلەقی قودسی ئێران قاسم سولەیمانی و جێگری دەستەی حەشدی شەعبی ئەبو مەهدی موهەندیس لەسەرەتای ئەمساڵدا، سەرکردە گرنگەکان دڵنیاییان دەدا بەخۆیان کەوا ئەمەریکا سەرناکێشێت بۆ بە ئامانجگرتنی سەرکردەکانی ڕیزی یەکەم، ئەمەش وایدەکرد گوێ بە ئاسایشی کەسی خۆیان نەدەن.
وڵاتە یەکگرتووەکانی ئەمەریکا خەڵاتی دانا بۆ هەرکەسێک کە زانیاری بدات لەسەر محەمەد کەوسەرانی ڕێکخەری سیاسی نێوان حیزبوڵای لوبنانی و حیزبە سیاسیە عێراقییەکان کە پەیوەندی قوڵی لەگەڵ گروپەکانی سەربە ئێراندا هەیە، بەوە ناسراوە گرنگی بە لایەنی ئاسایشی خۆی نادات لە عێراقدا، کە بە ئامانجگرتنی لە ڕێگەی درۆنەوە ئاسان دەبێت.

شێخ کەوسەرانی بارودۆخی لەسەر ئاستی ئاسایشی کەسی دەگۆڕیت و سەردانەکانی بۆ عێراق شاراوە دەبێت، وەهیچ نیازێک نیە لەلایەن حکەمەتی عێراقەوە بۆ ڕادەستکردنی کەوسەرانی بە ئەمەریکا, ئەگەرهاتوو دەربازی خاکی عێراق بوو، وە بەغدا پەیوەندی نیە بە ڕێکەوتنی دووقۆڵی بۆ ڕادەستکردنی داواکراوان بە واشنتن. 

ڕۆڵی کەوسەرانی لە عێراق بریتیەلە ڕێکخەری سیاسی نێوان حیزبۆڵای لوبنان و مأڵی سیاسی شیعە بە هەموو لایەنەکانییەوە، وەهەروەها ڕۆڵی هەبووە لە ئاشتەوایی لەنێوان هەندێ کەسایەتی  سوننە و ئەو هیزە سیاسیە شیعیانەی کە درزکەوتبووە نێوانیانەوە, وە کەوسەرانی بەشداریەکی کارای هەبوو لە ئەنجامدانی ئەو ئاشتەواییەدا.

ووڵاتە یەکگرتووەکانی ئەمەریکا بڕی ١٠ ملیۆن دۆلاری تەرخانکردووە بۆ زانیاریدان لەسەر کەوسەرانی، کە واشنتن هەندێک بەڵگەی لایە کەوا کەوسەرانی کاری دوژمنکارانەی ئەنجامداوە و یەکێک لەو کارانە, بەشداریکردنیەتی لەگەڵ هەندێ لایەنی چەکداریدا لە سەرکوتکردنی خۆپیشاندانەکانی ٢٠١٩ دا، وە هەوڵیداوە ئەو بۆشاییە پڕبکاتەوە لەدوای قاسمی سولەیمانیەوە لە عێراقدا دروستبووە.

وە پێشتریش ئەمەریکا سزای ئابووری سەپاندبوو بەسەر ئەحمەد ئەلحەمیداوی ئەمینداری گشتی کەتیبەکانی حیزبوڵادا، کە نزیکە لە سوپای پاسدارانی ئێرانەوە، ئەوەش بەمەبەستی توندکردنەوەی فشارەکان لەسەر ئێران بۆ ئەوەی ڕێگری لێبکات لە خۆدزینەوەی لە سزا ئابوورییەکان بە سود وەرگرتن لە لە هاوپەیمانە عێراقییەکانی، وە لاوازکردنی تواناکانی بۆ هەڕەشەکردن لە بەرژەوەندییەکانی ئەمەریکا و وڵاتانی ڕۆژئاوای لە عێراق.

وەهەروەها سزا سەپێندرا بەسەر یونس ئەلحەمیداوی فەرماندەی پرۆسە تایبەتیەکانی کەتیبەکانی حیزبۆڵا. بەڵام ئەگەر یەکێک چاودێری ئەو سزا ئابووریانەی کردبێت دەبینێت هیچ زیانێکی بە سەرچاوەی ئابووری گروپەکانی سەربە ئێران نەگەیاندووە، وە پێناچیت بەشێوەیەک کاریگەربووبێت کە سنوورێکی بۆ چالاکیە سەربازییەکانیان دانابێت، تەنانەت گورزە ئاسمانیەکانیش کۆتای بە توانا سەربازییەکانیان نەهێناوە.

وە دەسەڵاتی گروپەکانی سەربە ئێران لەسەردەمی حکومەتەکەی عادل عەبدولمەهدی دا زیادیکرد، ڕاگەیاندنی بێ سانسۆر و باڵی سیاسی هاوبەش لە پەرلەمان و پۆستی حکومی گرنگ و خۆپارەدارکردنی گەورە  وەهەروەها وەبەرهێنانی ناوخۆی و دەرەکیان پەیداکرد، وە پاڵپشتیەکی حکومی هەبوو کە پارێزبەندی بۆ دەستەبەردەکرد بەبێ ئەوەی ڕووبەڕووی هیچ لێپرسینەوەیەکی یاسایی و ئەمنی ببنەوە.

کەتیبەکانی حیزبوڵا و سەید ئەلشوهەدا لە بەربژێرکردنی کازمیدا بۆ سەرۆکایەتی ئەنجومەنی وەزیران، کۆدەنگی سیاسی شیعییان پێشێلکرد، ئەوەی هەبوو نیمچە کۆدەنگییەکی گروپەکانی سەربە ئیران بوو لەسەر کاندیدکردنی.

پێشتر خۆگونجاندنیان لەگەڵ سەرۆکایەتی دەستەی حەشدی شەعبی و فەرماندەیی هێزی لیواکانی  لایەنگری نەجەف و هێزەکانی سەرایا سەلامیان لەدەستدابوو.

ئەم جیاوازیەی نێو ماڵی گروپەکانی سەربە ئێران، دابەشبووبوو بەسەر دوو بەرەدا; بەرەیەکی سەربە ئێران کە چارەسەری لە چەکدا دەبینییەوە و پێیوابوو کات لەبەردەستدا نیە بۆ هەوڵی سیاسی و دیپلۆماسی بۆ دەرکردنی هێزە بیانیەکان، بەرەیەکی تر کە بەهەمان شێوە سەربە ئێرانن بەڵام پێیان وابووپێش بڕیاردان لەجەنگ و بەکارهێنانی چەک، هێشتا چەندین ڕێگەچارەی دیپلۆماسی و یاسای لەبەردەستدایە بۆ دەرکردنی هێزە بیانیەکان.

پێشنیارەکان:
لێرەوە ڕووندەبێتەوە پێکهاتەی ئێستای دەستەی حەشدی شەعبی لەگەڵ سیستەمی ئێستای سیاسی و ئەو گۆڕانکارییانەی هاتوونەتە پێشەوە یەکناگرێتەوە، نەیارەکانی پێکهاتەی ئەمڕۆی حەشدی شەعبی زۆر لەوکاتە زۆرترن کە حەشد دروستبوو.

کە لە ئێستادا ڕووبەڕووی کۆمەڵێک قەیران بووەتەوە سەرباری ئەوەی کەوا ووڵاتانی زلهێزهۆشداری دەدەنە عێراق بۆ هەڵوەشاندنەوەی دەستەی حەشد، یان سنووردارکردنی ڕۆڵ و دەسەڵاتەکانی، یان کەمکردنەوەی ژمارەیان  یان چاو بە پرۆسەی تێکەڵکردنیان لەگەڵ هێزە نیزامیەکاندا بخشینێتەوە یان وەک هێزێکی یەدەک لەکاتی پێویستدا بانگبکرێنەوە لەگەل پێدانی موچەیەکی خانەنشینی شیاودا. بۆیە پێکهاتەی ئیستای حەشد گوزارشت لەو گۆڕانکارییە سیاسی و ئابوریە تازانەی ئێستای عێراق ناکات، لەکاتێکدا دۆخەکە بە کۆمەڵیک قەیرانی پەرشوبڵاودا تێپەڕدەبێت لەوانە تیرۆری جیهانی و ململانێ ناوخۆی و نێودەوڵەتیەکان و پەرەسەندنی بێکاری، بۆیە ئەمانە کاریگەرییان دەبێت لەسەر دارشتنەوەی پەیکەری دەستەی حەشددا.

لەکۆتاییدا، پێویستە پێوەری ڕوون و دیاریکراو بۆ پۆستەکانی حەشدی شەعبی دابنرێت و بەپێی یاسای سەربازی مامەڵە لەگەڵ ئەوانەدا بکرێت کە سەرپێچی دەکەن. 

ڕۆڵی ئاسایش و یاسا و چاودێری حەشد چالاک بکرێتەوە بۆ داخستنی نوسینگە ئابووریەکان و سزادانی سەرپێچیکاران و ڕێگریکردنیان لە کاری سیاسی و حیزبی.

بۆ ئەوەی حەشدی شەعبی بتوانێت ڕۆڵی خۆی لەنێو جەستەی دەوڵەتی عێراقدا بگێڕێت بەشێوەیەک لەگەڵ یاسا و دەستوری عێراقدا بگونجێت. هەروەک پێویستە لەمیانی کاراکردنی ڕۆڵی چاودێری حکومەت و پەرلەمانەوە, کارەکانی حەشد بخرێتە ژێر چاودێری دارای و کارگێڕیەوە بەم شێوەیە بۆئەوەی پەنا نەبرێتەبەر دەرکردنی بڕیاری ناشەرعی و نایاسای.

وەرگێران/  داهۆ سالم .

سەرچاوە/ پێگەی making policy



ئه‌م بابه‌ته 564 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌

بابەتەکانی تری نوسەر