دەرچوون لە ئێراق (7)

بەدیلگیرانی (شێخ مەحموودی نەمر) لە شەڕی دەربەندی بازیان و ناردی بۆ (بەغداد)و دواتر دادگایكردنی لەلایەن دادگای سەربازی دەوڵەتی بەریتانیا لەو شارە، بەدوایدا دوورخستنەوەی بۆ دوورگەی (ئەندامان) لە هیندستان، ناڕەزایی جەماوەری خێڵ و هۆز و تیرەكانی كوردی لێكەوتەوە.
PM:03:05:15/02/2021
دۆسیە: دەوڵەت سازی
راپەڕین لە دژی هێزەكانی بەریتانیا لە باشووری كوردستان لەساڵی (1920) دەستی پێکرد.



ناڕەزاییەكان بە ئاستێك بوون زۆرینەی ناوچە جیاجیاكانی باشوری كوردستانی گرتەوەو چەندین خێڵ و هۆز و تیرەی كورد، لە شوێنی دەسەڵاتی خێڵایەتی و هۆزایەتی خۆیانەوە ڕووبەڕووی هێزەكانی "بەریتانیا" بوونەوە. ئەو هەڵوێستە لە كۆتایی مانگی حوزەیرانی ساڵی (1919) دەستی پێكرد و لە ساڵی (1920) گەیشتە لوتكە. واتە ڕاستەوخۆ دوای شكستی (شێخی مەحموودی نەمر)و هێزەكەی لە (دەربەندی بازیان)و بەدیلگیرانی دەستی پێكرد. ناڕەزاییەكان بە ئاستێك بوون، دەیان خێڵ و هۆز و تیرەی "كورد" ڕووبەڕووی هێزەكانی "بەریتانیا" بوونەوە و سەدانیان لێكردنە قوربانی. تەنانەت ئەو هەڵچوون و راپەڕینانە، پێش هەڵچوون و راپەڕینی عەرەبەكان كەوت لە سنووری هەردوو ویلایەتی (بەسڕە و بەغداد)، كە دواتر ناوی (شۆڕشی بیست)ی لێنرا.

ئەو هەڵچوون و راپەڕینانەی كوردی باشوری كوردستان، سەرباری ئەوەی لە چوارچێوەی یاسا و دەسەڵاتی خێڵ و هۆز و تیرەكانی كوردا ئەنجامدرا، مۆركێكی ئایینی پێوەبوو، بەوەی بەرامبەر هیزێكی داگیركاری مەسیحی وەك بەریتانییەكان وەستان. هەروەها مۆركێكی نەتەوەیشی پێوەبوو، بەوەی بەرگریكردن بوو لە خاك و كەسایەتی و سەرەوەری دەسەڵاتیان. تەنانەت پشتیوانیش بوو لە یەكێك لە كەسایەتییە دیارەكانی نێو خۆیان، كە (شێخ مەحموودی نەمر) بوو. وەك ئەوەی، تا (شێخ مەحموودی نەمر) بەدیل نەگیراو و بۆ دەرەوەی نیشتمان دوورنەخرایەوە، ئەو خێڵ و هۆز و تیرانەی كورد پەرچەكرداریان نەبوو. لە دیارترین ئەو هەڵچوون و هەڵوێست و راپەڕینانەی باشوری كوردستانیش لەو قۆناغە و بەپێ ڕەوتی مێژوو، ئەمانەی خوارەوە بوون: -

* راپەڕینی (هۆزی گۆیان) لە دەڤەری بادینان و ناوچەی زاخۆ لە (24ی نیسانی1919)، كە تێدا توانیان (كاپتن پێرسن)ی فەرمانڕەوای سەربازی شارەكە (زاخۆ) بكوژن و شار و ناوچەكەیان لە داگیركاری بەریتانییەكان پاك بكەنەوە.

* راپەڕینی هۆزەكانی ناوچەی ئامێدی لە (15تا27ی نیسانی1919)، كە سەرباری كوشتنی (كۆلونێل ماكدوناڵد)ی فەرماندەی سیاسی شاری (ئامێدی) و (كاپتن ویل)ی یاریدەدەری، كەوتنە دژایەتیكردنی هێزەكانی بەرتیانیا لە سنوورەكەیان.

* راپەڕینی هۆزەكانی زێباری و سنووری ناوچەی ئاكرێ لە (4ی تشرینی یەكەمی1919)، كە سەرباری كوشتنی (كۆلۆنێل بێڵ) فەرماندەی سیاسی بەریتانیا لە شاری موسڵ و (كاپتن سكوت)ی یاریدەدەری، بە توندی دژایەتی هێزەكان و بەرژەوەندییەكانی بەریتانیایان لە ناوچەكە كرد، بە شاری (موسڵ)یشەوە. 

* راپەڕینی هۆز و تیرەكانی سنووری ناچەكانی (رەواندوز ، باڵەكایەتی، باتاس، حەریر، هەولێر) لە سەرەتای مانگی (تشرینی دووەمی1919)، كە توانیان ناوچەكەیان لە هێزەكانی بەریتانیا پاك بكەنەوە.

* راپەڕینی هۆزەكانی سنووری (تەلعەفەر و شێخان) لە (6ی حوزەیرانی1920)، كە سەرباری كوشتنی چەندین سەرباز و ئەفسەری بەریتانی، ناوچەكانیان لە هێزەكانی بەریتانیا پاككردەوە.

* (ئیبراهیم خانی دەلۆ)ش لە ناوچەی گەرمیان و لە شاری (كفری) زێدی خۆیەوە  ڕابەرایەتی خێڵ و هۆز و تیرەكانی ناوچەی گەرمیانی كرد و سەرباری ئەوەی توانی لە (14ی ئابی1920) شاری خانەقین و لە (20ی ئاب) شاری توزخورماتو لە (22ی ئاب) شاری كفری ئازاد بكات، بە توندی بەرامبەر هێزەكانی بەریتانیا لە ناوچەكە وەستا.

* هۆزی سورچیش لە مانگی (ئابی1921) ناوچەی بالیسانیان و سنووری خۆیان لە هێزەكانی بەریتانیا پاككردەوە و ناوچەكەیان ئازاد كرد.

* هۆزەكانی (ئاكۆ، میراودەلی، بڵباس) لە (10ی ئەیلولی 1921)دا ناوچەی  بیتوێن و شارۆچكەی (ڕانیە)ی مەڵبەندی دەڤەرەكەیان ئازاد كرد.

* (مەحموود خانی دزڵی) سەرۆكی هۆزی هەورامانی تەخت و یەكێك لە هەرە نزیكەكانی (شێخ مەحموودی نەمر) لە (11ی كانوونی دووەمی1922)، شاری (هەڵەبجە)ی لە بندەستی هێزەكانی بەریتانیا و نزیكەكانی دەرهێنا.

* هۆزەكانی (هەمەوەند و جەباری) لە (18یحوزەیرانی 1922) بە هاوپەیمانی (كەریمی فەتاح بەگی هەمەوەند) سەرۆكی هۆزی هەمەوەند و (سەید محەمەدی جەباری) سەرۆكی هۆزی جەباری و دوان لە هەر نزیكەكانی (شێخ مەحموودی نەمر) سەرباری كوشتنی (كاپتن بۆند)ی فەرمانڕەوای سیاسی بەریتانیا لە شارۆچكەی (چەمچەماڵ)، شارۆچكە و ناوچەكەیان بۆ ماوەیەك لە بندەستی بەریتانییەكان دەرهێنا.

ئەوانەی باسكران، چەند نموونەیەكی هەڵوێست و پەرچەكرداری خێڵ و هۆز و تیرەكانی كورد بوون بە درێژایی ساڵانی (1919-1921). واتە دوای لێدانی حكومەتەكەی (شێخ مەحموودی نەمر) لە شاری (سولەیمانی)و دەوروبەری، تا ئەو كاتەی پادشایەك بۆ "ئێراق" دانراو بڕیار لەسەر گەڕانەوەی شێخیش درا بۆ باشووری كوردستان. هەربۆیە بەرزبوونەوەی دەنگی ناڕەزایی و راپەڕینی ئەو خێڵ و هۆز و تیرانەی كورد، ڕۆڵی خۆی لە گۆڕانكاری سیاسەتی "بەریتانیا"دا گێڕا، بەوەی پێویستە چی بكات و چۆنی بكات؟ ئەوەشی بۆ كوردی باشوری كوردستان گرنگ بوو لەو دەمەدا، گەڕانەوەی (شێخ مەحموودی نەمر) بوو لە دوورخراوەیی و هێنانەوەی بۆ شاری (سولەیمانی). ئیتر پرسیار لەسەر ئەوە نەبوو، چی بۆ بكرێت و چۆنی بۆ بكرێت؟ لێرەوەش بەریتانییەكان بیریان لە هێنانەوەی (شێخ مەحموود) كردەوە، تا بەو كارە لەلایەك دەنگی ناڕەزایی كوردەكان كپ بكەن و لەلایەكی دیكەوە بە ئارامبوونەوەی باشوری كوردستان، كار بۆ ئاسایی بوونەوەی دۆخی هەردوو ولایەتی (بەغداد و بەسڕە)و پڕكردنەوەی ئەو بۆشاییە سیاسییە بكەن، كە كەوتبووە ئەو سنووە. بەو هۆیەشەوە كاری دانانی (فەیسەڵی كوڕی حوسێن) بۆ پادشای "ئێراق" پێشكەوت و ئاسان بوو.


ئه‌م بابه‌ته 535 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌

بابەتەکانی تری نوسەر