سەرژمێریی وەک کارتی فشار

یەکەم سەرژمێریی گشتی لە ئێراق، ساڵی 1927 و دوای دەرچوونی یاساکە، لە لایەن (فەرمانگەی گشتیی نفووس)ی سەر بە وەزارەتی ناوخۆ بەڕێوە چوو.
PM:01:39:22/06/2022
دۆسیە: شیکار




لە دوا دانیشتن و سەرۆکایەتیکردنی ئەنجوومەنی باڵای دانیشتوواندا، (مستەفا کازمی)ی سەرۆکوەزیرانی ئێراق، لەگەڵ ئەنجوومەنه‌کە تاووتوێی پرسی سەرژمێرییان کرد، کە بڕیارە لە چارەگی کۆتایی ساڵی داهاتوودا لە ئێراق بکرێت.

بەپێی زانیاریی میدیا ئێراقییەکان، ئەنجوومەنی ناوبراو ڕایگەیاند کە ئامادەکارییەکانی تەواو کردووە بۆ بەڕێوەبردنی پرۆسەی سەرژمێریی ئەزموونی لە کۆتایی ئەمساڵدا، کە سەرتاسەری ئێراق (بە هەرێمی کوردستان)یشەوە دەگرێتەوە و فۆڕمی تایبەت بە سەرژمێریی ئەلیکترۆنیشی ئامادە کردووە.

لای خۆیشیەوە سەرۆکوەزیرانی ئێراق، بڕیاری دابینکردنی تەواوی پێداویستییە دارایی و تەکنیکی و لۆجستییەکان و تەرخانکردنی گوژمەی (120) ملیار دیناری لە بوودجەی وەبەرهێنان بۆ بەڕێوەبردنی پرۆسەکە، داوە.

لە دامەزراندنی دەوڵەتی ئێراقەوە (1921) تا ئەمڕۆ، هەشت سەرژمێریی گشتیی دانیشتووان لەم دەوڵەتەدا کراون، کە یەکەمیان لە ساڵی 1927 و ئەوانی دیکەش لە ساڵانی (1934، 1947، 1957، 1965، 1977، 1987، 1997) بەڕێووەچوون. 

بەمەبەستی زانینی ژمارەی دانیشتووان و دابەشبوونی جوگرافییان و هەلومەرجی ژیانیان، ساڵی 1927، یەکەم یاسای ئێراقی بەناوی (یاسای تۆمارکردنی نفووس) دەرچوو. بەپێی یاسا و پلانی دەوڵەتیش بێت، دەبوو هەموو دە ساڵ جارێک، سەرژمێریی گشتیی دانیشتووان بکرێت. 

یەکەم سەرژمێریی گشتی لە ئێراق، ساڵی 1927 و دوای دەرچوونی یاساکە، لە لایەن (فەرمانگەی گشتیی نفووس)ی سەر بە وەزارەتی ناوخۆ بەڕێوە چوو. 
ئەرکی سەرژمێرییەکە بە چەند لیژنەیەک سپێردرا کە لە مزگەوت و قوتابخانە و فەرمانگە حکوومییەکانی شار و شارۆچکەکان بەڕێوە چوو. بەپێی ئامارەکانی سەرژمێرییەکە، دانیشتووانی ئێراق ژمارەیان دوو ملیۆن و نۆسەد و شەست و هەشت هەزار و پێنجسەد و چل (2.968.540)کەس بوو، بەڵام زۆری نەبرد حکوومەت گەیشتە ئەو بڕوایەی پرۆسەکە شکستخواردوو بووە، بۆیە بڕیاری هەڵوەشاندەوەی دا. 

دوا سەرژمێریش کە لە ساڵی 1997 کرا، سەرژمێرییەکی نیوەچڵ و ناتەواو بوو، چونکە سەرتاسەری ئێراقی نەگرتەوە. ئیدی لەو کاتەوە تا ئێستا کە (25)ساڵی بەسەردا تێپەڕیوە، هیچ سەرژمێرییەکی گشتیی دانیشتووان لە ئێراقدا نەکراوە. 

سەرژمێرییەکانی نێوان یەکەم و کۆتا سەرژمێری (ئەوەی ساڵی 1957ی لێ دەربچێت)، بەهۆی ئاڵۆزیی سیاسییەکان و کودەتای سەربازی و گۆڕانکاری لەدەسەڵاتی سیاسی، هیچیان جێی متمانە و پشت پێ بەستن نەبوون.

ڕوونتر بڵێین: لە کۆی هەر هەشت پرۆسەی سەرژمێرییەکە، سەرژمێریی ساڵی 1957 کە هەر (فەرمانگەی گشتیی نفووس) سەرپەرشتی کرد و بەڕێوەی برد، چونکە سەرژمێرییەکی نزیکتر لە ڕاستی و ڕەنگدانەوەی واقیعی ڕاستەقینەی دابەشبوونی جوگرافیی دانیشتووان بوو، بۆیە تا ئێستاش بە باوەڕپێکراوترین سەرژمێری دادەنرێت و حکوومەت پشتی پێ دەبەستێت و تۆمارەکانی بە تۆماری بنەڕەتیی دەوڵەت هەژمار دەکرێن.

بەپێی ئەو سەرژمێرییە، ژمارەی دانیشتووانی ئێراق شەش ملیۆن و پێنجسەد و سی و هەشت هەزار و سەد و نەوەد و نۆ (6.538.199)کەس بوو (2.294.073/نێر و 4.244.126/مێ).

دوای تێپەڕینی 25 ساڵ بەسەر دوا سەرژمێری نیوەچڵ (1997)، کەچی تا ئێستا هیچ سەرژمێرییەکی دروستی دانیشتووان نەکراوە. ئەمە لەکاتێکدایە کە بۆ ئێراقی دوای دیکتاتۆریەت و شەڕ و تیرۆر و وێرانکارییەکان، سەرژمێریی گشتی وەک کۆڵەگە و بناغەی سەرەکی پرۆسەی دابەشکردنی هاوسەنگی سامان و داهاتەکانی وڵات، ڕەنگڕێژکردنی نەخشەڕێگاکانی گەشەپێدان و داڕشتنی پلانەکانی بووژاندنەوە و ئاوەدانکردنەوە، پێویستییەکی گرنگ و لەپێشینەی هەر هەنگاوێکی تر بوو.

ئەوەی لە ماوەی 19 ساڵی ڕابردووی دوای ڕووخاندنی بەعس و بونیاتنانی ئێراقی نوێی دیموکراس و فیدڕالەوە تا ئێستا لە بواری سەرژمێری و ئاماری دانیشتوواندا کراوە، هەر ئەوەیە کە وەزارەتی پلاندانانی ئێراق دوو جار ژمارەی دانیشتووانی ئێراقی ڕاگەیاندووە. جاری یەکەم لە 21ی کانوونی دووەمی 2021 کە تایبەت بوو بە ئاماری ساڵی 2022 (سەروو چل ملیۆن کەس ، %50.5نێر و %49.5 مێ) و ئەوەی تریشیان لە 3ی کانوونی دووەمی 2022 و تایبەت بوو بە ئاماری ساڵی 2021 (سەروو چل و یەک ملیۆن کەس  %51 نێر و %49مێ) کە ئەم ژمارانەش زیاتر گریمانەیی و پێشبینی کراون، تا واقیعی و دروست.

لە 19 ساڵی ڕابردووی دوای ڕووخاندنی ڕژێمی بەعس (2003) و تا ئەمڕۆش، لەبەر کۆمەڵێک هۆکاری سیاسی و مێژوویی و جیۆگرافی، هێز و لایەنە سیاسییەکانی ئێراق نەگەیشتوونەتە هیچ لێکتێگەیشتن و ڕێککەوتنێک بۆ سەرژمێریکردنی گشتیی دانیشتووان. یەکێک لە هۆکارەکانیش ناکۆکیی نێوان هەولێر و بەغدایە سەبارەت بە خاوەندارێتیی ناوچەکانی سنووری ماددەی 140ی دەستووری ئێراق، یان ئەوەی پێی دەگوترێت (ناوچە ناکۆکی لەسەرەکان).

لەوانەیە هەبێت بپرسێت: جا چ پەیوەندییەک لە نێوان سەرژمێری و بابەتی دابەشکردنی سامان و داهاتی وڵات و پرسی خاوەندارییەتیی ناوچە کێشە لەسەرەکان هەیە؟
ڕاستییەکەی نەک هەر پەیوەندییەکی گرنگ لەنێوانیاندا هەیە، بگرە خاڵی یەکلاکەرەوەشن لە پەیوەست بە دیاریکردنی سروشتی پەیوەندیی کارگێڕی و سیاسیی نێوان حکوومەتی فیدڕال و هەرێمی کوردستان.

لە دوای 2003وە تا ڕووداوە نەخوازراوەکانی 16ی ئۆکتۆبەری 2017، تەواوی بڕیارەکانی پەیوەست بە هەرێمی کوردستان، بە لێکتێگەیشتن، سازان و ڕێککەوتن لەنێوان هەولێر و بەغدا دەدران، لەناویشیاندا بڕیاری پشکی هەرێمی کوردستان (هەر سێ پارێزگای هەولێر و دهۆک و سلێمانی) لە کۆی بودجەی گشتیی ئێراق کە بە ڕێژەی %17 دیار کرا، کەچی دوای ئۆکتۆبەری 2017 و کۆنتڕۆڵکردنەوەی کەرکووک و ناوچە کوردستانییەکانی دیکەی دەرەوەی ئیدارەی هەرێم لە سنووری نەینەوا و دیالە بە زەبری هێز (کە لە سەردەمی شەڕی داعشدا لەژێر دەسەڵاتی پێشمەرگەدا بوون)، ئیدی هیچ بڕیارێکی پەیوەست بە هەرێمی کوردستان بە پرەنسیپی سازان و ڕێککەوتن نەدران، بەڵکوو وەک جۆرێک لە تۆڵە و فشار، حکوومەتی ئێراق تاکلایەنە بڕیارەکانی دەرکردن و دەریان دەکات، لە هەموویشیان گرنگتر و سەرەڕای هەوڵی زۆری کورد بۆ ئەوەی ئەو ڕێژەیە بۆ %14کەم بکرێتوە، کەچی پشکی هەرێمی کوردستان بۆ%12.6 کەم کرایەوە.

دیارە کێشەکە هەر پرسی پشک و شایستە داراییەکانی هەرێمی کوردستان نییە، بەڵکوو لەوە ترسناکتر، دواخستنی بە مەبەستی پرۆسەی سەرژمێریی گشتی و سەرتاسەری بوو لە دوای 2005، کە بە هۆیەوە ڕێژەی دانیشتووانی ئێراق و دابەشبوونی جوگرافییان دیار دەکەوت، بەتایبەتیش لە سنووری ناوچەکانی ماددەی 140. 
ئێستاش کە حکوومەتی ئێراق قۆڵی لێ هەڵماڵیوە تا لە کۆتاییەکانی ئەمساڵدا سەرژمێریی ئەزموونی وەک پرۆڤە و زەمینەسازی بۆ سەرژمێری گشتی (کە بڕیارە ساڵی داهاتوو بیکات) تاقی بکاتەوە، پێویستی بە هەڵوەستە لەسەرکردنی جیددی و ورد هەیە.

ماددەی 140ی دەستوور، کە تایبەتە بە ناوچە کێشە لەسەرەکان، ئەوەی لای خۆمان ناو نرا (ناوچە کوردستانییەکانی دەرەوەی هەرێمی کوردستان) دەبوو لە دوای ساڵی 2005 هەنگاو بە هەنگاو، ناوەڕۆک و بڕگەکانی جێبەجێ بکرێن، ماددەیەکی دەستووری کە دەکرا بە جێبەجێکردنی، کۆتایی بە زۆر کێشە و ئاڵۆزیی سیاسیی نێوان هەولێر و بەغدا بهێنرێت، بەڵام وەک زۆر ماددەی دیکەی دەستووری، لە لایەن بەغداوە زیندەبەچاڵ کرا!

ماددەی 140 دەبوو بە سێ قۆناغ (ئاساییکردنەوە، سەرژمێری، ڕاپرسی) جێبەجێ بکرێت، کە جێبەجێکردنەکەی چارەسەرێکی گرنگ بوو بۆ کێشەی ئەو ناوچانە و یەکلاییکردنەوەی ناسنامە و ڕەهەندی مێژوویی و جوگرافییان، بەڵام کە ئەوە نەکرا و دوای هاتنی داعشیش هاوکێشەکە تەواو پێچەوانە بووەوە، ڕووداوە نەخوازراوەکانی 16ی ئۆکتۆبەری 2017یش هێندەی تر قوڕەکەیان بۆ کورد خەستتر کردەوە.

ئێستا کە حکوومەتی فیدڕالی سەرگەرمی ئامادەکارییە بۆ سەرژمێری سەرتاسەری دانیشتووانی ئێراق (بە هەرێمی کوردستانیشەوە) و بۆ ئەمەش خەریکی گرتنەبەری ڕێوشوێنی کارگێڕی و دیاریکردنی میکانیزمی تەکنیکییە بۆ پرۆسەکە، ئاخۆ کەس بیری لەوە کردووەتەوە کە ئەم سەرژمێرییە لەکاتێکدا یەک خاڵی ماددە دەستوورییەکە جێبەجێ نەکراوە و دۆخی ئەو هەموو کوردەی ئەو ناوچانەش دەبینین، کە لە ترسی داعش و دواتر بە هۆی ڕووداوەکانی ئۆکتۆبەرەوە ناوچەکانیان چۆڵ کرد، پرۆسەیەکە ئەوەندەی تر سەری کورد دەباتە بەر قوڕ؟

ئەگەرچی وێناچێت لەسای ئەم دۆخە ئاڵۆز و ناسەقامگیر و ناجێگیرە سیاسییەی ئێراقدا، هیچ پرۆسەیەکی سەرژمێری ببێتە جێ متمانەی تەواوی پێکهاتەکانی ئێراق و پشتی پێ ببەسترێت، بەتایبەتی کە لە دوای ڕووخانی بەعس لە 2003 و بەدیاریکراویش لەدوای 2017، پرۆسەی گۆڕینی دیمۆگرافی چڕ و پلانڕێژتر کراوە.

لەگەڵ ئەوەشدا کاتێک ئێستا و بەتایبەتی دوای (ڕووداوەکانی ئۆکتۆبەری 2017 و ئاوارەبوونی ڕێژەیەکی زۆری کورد لە ناوچەکانیان و دووبارە تەعریبکردنەوەی ئەو ناوچانە) حکوومەتی ئێراق دەیەوێ پرۆسەی سەرژمێریی گشتی بەڕێوە ببات و ڕێوشوێن و میکانزمەکانی بەڕێوەبردنیشی بۆ دەستنیشان کردوون، پێویستە نەک هەر لەسەر ئاستی هەرێمی کوردستان، بەڵکوو بە پلەی یەکەم لە پەیوەست بە چارەنووسی ناوچە کێشە لەسەرەکان و سەرخستنی سیاسەتی گۆڕینی دیمۆگرافیای ئەو ناوچانەدا، دەرک بە مەترسی و ئامانجەکانی ئەو پرۆسەیە بکەین.


ئه‌م بابه‌ته 171 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌

بابەتەکانی تری نوسەر