هاندان بۆ (تیرۆر) لە میدیا و تۆڕە كۆمەڵایەتییەكاندا

AM:12:31:14/04/2020
دۆسیە: توێژینەوەی میدیا


د. کارزان محەمەد
رۆژنامەنووس و مامۆستای زانکۆ

تیرۆر لە ڕووی زانستی زمانناسییەوە (Philology) لە بنەڕەتدا لە وشەی (Terrorisme)ی فەرەنسیەوە هاتووە، بەمانای ترسێكی زۆر، تۆقاندن، دڕندەیی‌و تێكدانی باری دەروونی دێت .

هەروەها ئینسكلۆپیدیای (روبێر) بەمشێوەیە پێناسی دەكات: كاری  توندوتیژیانەیە بۆ گەیشتن بەئامانجێكی سیاسی (واتا بەدەستهێنان و پاراستن‌و بەكارهێنانی دەسەڵاتە). تایبەتمەندییەكەشی بریتییە لە كۆمەڵێ‌ كاروكردەوەی توندوتیژی بەشێوەی تاك یان كۆمەڵا كە كاریگەریی لەسەر دانیشتوان دادەنێ ‌و بارودۆخێكی ئانارشیستی‌و نائارام دەخوڵقێنێ .

دوای هاتنەئارای ئەم چەمكەش، یاسای وڵاتان تا دەگاتە نێودەوڵەتان، هەوڵیان داوە لەڕووی یاساییەوە پێناسی بۆ بكەن، واتا باشترین چوارچێوە بۆ پێناسێكی دیاریكراوانەی تیرۆریزم، ئەو پێناس‌و خەسڵەتانەیە كە یاسا بۆ ناسینەوەی تیرۆر دەستنیشانی كردووە. 

بۆچوونێك پێی وایە هەر كاروكردەوەیەك ئەم (3) سێ‌ ڕەگەزەی تیادابێت، ئەوا لەڕووی یاسای سەرجەم وڵاتان بەتیرۆریزم دەژمێردرێ:
1-بەكارهێنانی توندوتیژی (یاخود هەڕەشەی بەكارهێنانی توندوتیژی).
2-نەخشەداڕشتن بۆ هێنانەئارای ترس‌و تۆقاندن‌و نائارامی، ئەگەرچی كۆمەڵگا یاخود گروپە جێ‌مەبەستەكە ڕووبەڕووی ترس‌و نائارامیش نەبنەوە.
3-هێنانەئارای دۆخێكی سیاسیی گرژ لەڕێگەی تێكدانی ئاسایشی گشتییەوە.

زانستی سیاسەت بەوجۆرە دەنۆڕێتە تیرۆریی سیاسی (Terrorism Political) كە پەنابردنە بۆ چەك‌و توندوتیژی لەپێناو یەكلاكردنەوەی كێشە سیاسییەكان. ئەوانەی هەموو تواناكانی خۆیان بۆ ئامانجێكی سیاسی‌و كۆمەڵایەتی بەخت كردووە، بەڵام بەرهەمەكەیان سەركەوتوو نەبووە، بێئومێد دەبن‌و شكست دەخۆن‌و ئەمەش هانیان دەدا بۆ كاری تیرۆریستی لەپێناو خۆسەپاندندا.  

لەبارەی ئەو فاكتەرانەی دەبنەهۆی دروستبوونی تیرۆریزم، بەپێ‌ی ڕای (محەمەد حەداد)، بریتین لە (7) فاكتەری سەرەكی:
1-توڕەیی فكریی.
2-توڕەیی رووناكبیری.
3-توڕەیی سیاسی.
4-نەداری‌و هەژاریی ئابوری.
5-نەزانی.
6-نەخوێندەواریی.
7-زاڵبوونی بەهێزی سیاسیانەی بێگانە یان داگیركەر بەسەر كۆمەڵگادا.

هاتنی ئەم چەمكەش بۆ نێو دونیای ڕاگەیاندنی كوردی، هاوكات بوو لەگەڵ گەرمبوونی هەڕەشەی تیرۆریزم لەڕێگەی چەند گروپێكی تیرۆریست لە كوردستاندا كە دوای ڕووخانی رژێمی بەعس لە (9ی نیسانی 2003) ڕێژەكەی بەرزتر ببۆوە، ئەمەش بیرۆكەی داڕشتن و پەسەندكردنی یاسای پەیوەندیدار بە تیرۆریزمی لە پارلەمانی كوردستان گەڵاڵە كرد، ئەم یاسایەش بە یاسای بەرەنگاربوونەوەی تۆقاندن (تیرۆر)ی  ژمارە (3)ی ساڵی (2006) ناودەبرێت و لە (18) هەژدە ماددە پێكهاتووە.

پەیوەندیی یاسایی نێوان "تیرۆر" و "ڕاگەیاندن"
زۆرینەی ئەو دەستە و گروپ و ڕێكخراوانەی دەیانەوێ پەلاماری وڵاتێك بدەن یاخود ئاژاوەی تیادا بنێنەوە، پەنا بۆ دەزگا ڕاگەیاندنەكان دەبەن تا لەو ڕێگایەوە پڕوپاگەندە و واتەوات بڵاوبكەنەوە، یاخود شەڕ و ئاژاوە لەنێوان نەتەوە و ئایین و تەنانەت وڵاتانیشدا بخوڵقێنن.

لەم ڕوانگەیەوە لە هەرێمی كوردستان بۆ بەگژداچوونەوەی یاسایی هەر بابەت و وێنەیەك كە ببێتەمایەی تیرۆر و تۆقاندن، دوو بڕگەی گرنگ لە یاسای بەرەنگاربوونەوەی تۆقاندن (تیرۆر)ی  ژمارە (3)ی ساڵی (2006ز)دا بۆ تاوانی (هاندانی تیرۆر لە ڕاگەیاندندا) تەرخان كراوە. 

لەم یاسایەدا هەردوو بڕگەی (2،4)ی ماددەی چوارەم تەرخانە بۆ ڕێگەگرتن لە سودی نیگەتیڤانەی ڕاگەیاندن لە ڕەوشی ئازادی رادەربڕین، واتا دەسەڵاتی دادوەریی و هەندێ لایەن بە پشتبەستن بەم یاسایە دەتوانن لێپێچینەوە لەگەڵ ئەو دەزگا ڕاگەیاندنانەدا بكات كە هەواڵی تۆقێنەر بڵاودەكەنەوە، چونكە هەندێكجار ڕێژەی زانیاری ڕاستیش لەم هەواڵ و بابەتانەدا لاوازن.

لە ماددەی (یەكەم)ی یاسای ژمارە (3)ی ساڵی (2006)ی بەرەنگاربوونەوەی تۆقاندن (تیرۆر)دا بەم چەشنە ئاماژە بۆ كردەی تیرۆریزم كراوە (كردەوەی تیرۆر بەكارهێنانی توندوتیژی سازدراوە، هەرەشەپێكردنیەتی، هاندانە بۆی، یان پێهەڵدانییەتی كە تاوانبار پەنای بۆ دەبات بۆ ئەنجامدانی پرۆژەیەكی تاوانكاری، كەسێك یان كەسانێك پێی هەڵدەستن و تاكێك یان كۆمەڵە كەسانێك دەكەنە ئامانج، یان هەر بە ڕەمەكی ئەنجامی دەدەن بەنیازی نانەوەی تۆقاندن و ترس و شڵەژان و ئاژاوە لە نێو جەماوەردا، بۆ ئەوەی زیان بەسیستەمی گشتی بگات، ئارامی و ئاسایش و سەلامەتی كۆمەڵگا و هەرێم، ژیانی تاكەكەسان، سەربەخۆییان، پیرۆزییان، ئاسایشیان بخرێتە مەترسییەوە یان بۆ زیان پێگەیاندن بە ژینگە، بە یەكێك لە سەرچاوە گشتییەكان، بە دەزگا، سامانی گشتی یان تایبەتییەكان، بۆ بەدیهێنانی هەندێ مەبەستی سیاسی، هزری، ئایینی، تایفەگەری یان ڕەگەزی".

لەم ماددەیەدا بوونی كۆمەڵێ چەمكی لاستیكی كە سنوریان دیاری نەكراوە، سانسۆر دەخەنە سەر بواری ڕاگەیاندن، ئەوەی ڕاستەوخۆش پەیوەندی بە دەزگاكانی ڕاگەیاندنەوە هەیە بریتین لە هەردوو بڕگەی (2و4)ی ماددەی چوارەمی ئەم یاسایە، ئەمەش دەقەكەیەتی:
"ماددەی چوارەم/ ئەم كارانەی خوارەوە بە تاوانی تۆقاندن (تیرۆر) دادەنرێن و سزا دەدرێت بە زیندانی  لە (15) ساڵ تێپەڕ نەكات، هەر كەسێك:

2- نووسراو، چاپەمەنی، كاسێتی تۆماركراو یان هاوشێوەی، وێنەی وای لەلابێت یان بەدەست بێنێت كە هاندان، بەچاك زانین، یان پڕوپاگەندە لەخۆبگرێت بۆ ئەنجامدانی تاوانی تیرۆركاری، بە مەبەستی دابەشكردنی، یان بڵاوكردنەوەی.

4-بە ئەنقەست، هەواڵ، ڕوونكردنەوە یاخود پڕوپاگەندەیەكی تۆقێنەر بڵاوبكاتەوە، هۆیەكانی ڕاگەیاندنی بینراو، بیستراو، خوێندراو یان ئەلیكترۆنی بەهەل وەربگرێت یان بەكاریان بێنێت، لە ئینتەرنێت بەیاناتی ئەوتۆ بڵاوبكاتەوە ڕاستەوخۆ بگاتە ڕادەی هاندان بۆ ئەنجامدانی تاوانی تیرۆركاری وەها كە ئاسایشی گشتی بخاتە مەترسییەوە و ترس بخاتە نێو هاوڵاتیان و هەڕەشە لە قەوارەی سیاسی هەرێم بكات".

لەم بڕگانەدا چەندین دەستەواژەی ناڕۆشنی تێدایە، بۆ نمونە گرنگترین پایەی تاوان لە ڕاگەیاندندا بریتییە لە (ئاشكرایی و بڵاوكردنەوە) واتا هەر بابەتێ ئەو ساتە بەرپرسیارێتی دەكەوێتە ئەستۆ كە بڵاوكرایەوە، بەڵام ئەگەر بڵاونەكرایەوە ئەوا بەو مانایەیە كە ڕۆژنامەنووسەكە یان ڕاگەیاندنەكەی پەسەندی نەدراوەتێ، كەواتە بۆچی بابەت و وێنە بەرلەبڵاوبوونەوەی بە تاوان دابنرێت؟.

سەبارەت بە بڕگەی چوارەمی ئەم یاسایە، كۆمەڵێ لێڵی تێدایە كە دەشێ ڕۆژنامەنووسان دووچاری گیروگرفت بكات، بۆ نمونە بڵاوكردنەوەی وێنە و بابەتێ ئەگەرچی ناڕەزایی خەڵك و خۆپیشاندانیشی بەدوادابێت، بۆچی دەبێ تاوانەكەی لە ئەستۆی ڕاگەیاندن بێ؟

لەكاتێكدا ئەگەر لەناواخنی جەماوەردا ئامادەباشییەك بۆ توڕەیی و خۆپیشاندان نەبێ، ئەوا هەرگیز ڕاگەیاندن ناتوانێ بە تەنها ئەو هەستەیان بوروژێنێ.

بە بڕوای د. سامان فەوزی "ئەگەر سەیری ئەو چەند بڕگە و ماددەیەی سەرەوە بكەین، دەبینین بەئاشكرا بەسەركاری ڕاگەیاندن و ڕۆژنامەنووسیدا جێبەجێ‌ دەبێت كاتێك لە ڕێچكەی خۆی لادەدات‌و دەبێتە هۆیەك بۆ ترساندن و تۆقاندنی خەڵك، یان دەبێتە كەڕەنایەك بەدەست گروپە تیرۆریستییەكانەوە . 

سزادانی ئەم تاوانە
بەپشت بەستن بە یاسای بەرەنگاربوونەوەی تۆقاندن (تیرۆر)ی  ژمارە (3)ی ساڵی (2006ز)، ڕۆژنامەنووس یاخود ئەو كەسانەی تاوانێك لەو تاوانانە لە ڕاگەیاندندا ئەنجام بدەن كە لە بڕگەی (2و4)ی ماددەی (چوارەم)دا هاتوون و پێشتر خستمانەڕوو، ڕووبەڕووی سزای توند دەبنەوە، بەم چەشنە:

-لە سەرەتای ماددەی (چوارەم)دا هاتووە كە سزاكەی زیندانییە بە مەرجێ لە (15)ساڵ تێپەڕ نەكات.
- لە بڕگەی (ج)ی ماددەی (پێنج)دا هاتووە بە "بەندكردنی توند سزا دەدرێت"، واتا دادوەر دەتوانێ ئەوپەڕی سزا بەسەر تاوانباردا بسەپێنێ.

خاڵی گرنگ لێرەدا ئەوەیە كە بەپێی بڕگەی (ب)ی ماددەی  (شانزدەهەم)ی ئەم یاسایە، كار بە هیچ یاسایەكیتر ناكرێت كە لەگەڵ ئەم یاسایەدا ناكۆك بێت. كەواتە ڕۆژنامەنووسان ئەگەر بە تاوانێكی پەیوەست بە تیرۆر تۆمەتبار كران، ئەوا ناتوانێ داوای دادگایی بە یاسای ڕۆژنامەگەری بكات، ئەمەش مەترسییە بۆسەر رۆژنامەنووسان.

لایەنە نیگەتیڤەكانی ئەم یاسایە
-تائێستا پێناسێكی دەستنیشانكراو بۆ چەمكەكانی (تیرۆر و تۆقاندن، ئاسایشی نەتەوەیی) لە یاسا بەركارەكانی هەرێمی كوردستاندا نەكراوە تا ڕۆژنامەنووس لەكاتی پیشەكەیدا ئاگاداریی ئەو هێڵە سورانە بێت، ئەمەش ژینگەیەك دەخوڵقێنێ كە هەر كارێك لەگەڵا خواستی دەسەڵاتدارێكی حیزبی یاخود حكومی ناتەبا بێت، ئەوا بەپاساوی بەزاندنی سنورەكانی ئاسایشی نەتەوەیی و هاندان بۆ تیرۆریزم، ڕاپێچی دادگا بكرێت.

- بوونی چەندین دەستەواژەی لاستیكی لە ماددەی (یەكەم)ی ئەم یاسایەدا وەك (تۆقاندن و ترس و شڵەژان و ئاژاوە لەنێو جەماوەر، سیستەمی گشتی، ئارامی و ئاسایش و سەلامەتی كۆمەڵگە و هەرێم)، بە ئاسانی دەشێ ئامڕازێك بن بۆ سنورداركردنی ئازادی رادەربڕین و تەنانەت هەڕەشەیەكیش لە دەسەڵاتی چوارەم.

-ئەم دوو بڕگەیە مەترسییەكی گەورەن بۆ بەرفراوانكردنی سنووری سانسۆر بەسەر ئەو هەواڵ و بابەتانەی لەسەر تیرۆر لە ڕۆژنامەگەری كوردیدا بڵاودەكرێنەوە، واتا بەپشتبەستن بەم یاسایە، دەسەڵات دەتوانێ‌ بیكاتە ئامڕازێ بۆ ڕێگەگرتن لە بڵاوكردنەوەی هەرجۆرە بابەتێكی پەیوەندیدار بە تیرۆر بەو پاساوەی هانی دەدات.

- جێبەجێكردنی ئەم یاسایە بەسەر ڕۆژنامەنووساندا، مەترسییەكی گەورەیە بۆ خوڵقاندنی خودسانسۆری لە دەزگا ڕاگەیاندنەكاندا.

- بەپێی ئەم یاسایە، سزای توند بۆ ڕۆژنامەنووسان دانراوە كە ئەمەش ترسێكی گەورەیە لەبەردەم ئازادی رادەربڕین. 

- شانازییەكی گەورەی ئازادی دەربڕین لە كوردستان، نەبوونی سزای زیندانییە بۆ ڕۆژنامەنووسان، لەكاتێكدا بەپێی یاسای بەرەنگاربوونەوەی تیرۆر، سزای (15) ساڵ زیندانی بۆ ڕۆژنامەنووسان لەبەرچاوگیراوە كە ئاستێكی توندە.

نمونەی پێشێلی ئەم یاسایە 
بڵاوبوونەوەی هەواڵێك بەم مانشێتە سەرەكییە "كەتیبەكانی كوردستانی قاعیدە گەیشتنە سلێمانی"  لە هەفتەنامەی هاوڵاتیدا، بەڕێوەبەرایەتی ئاسایشی گشتی دژ بەم راپۆرتە كەوتە جوڵە و ڕایانگەیاند كە  بەپێی یاسای دژەتیرۆر سكاڵا تۆمار دەكەین و پروپاگەندەیە بۆ تیرۆر، بەو پاساوەی "بۆچی ڕۆژنامەی هاوڵاتی دوو دێڕی سەردیوارێك دەگۆڕێ بە ڕووداوێكی ترسناك".
 
هەرچەندە ئەم كێشەیە نەچووە دادگا، بەڵام ڕۆژنامەكەش زیادەڕۆیی لە نووسینی مانشێتەكەدا كردبوو، لە تاوانی یەكەمیشدا ئاماژەمان بۆ كرد كە ئەمە دەبێتەمایەی لێكترازاندنی پێكهاتەكانی كۆمەڵگا و بڵاوكردنەوەی ترس و لەرزیش لەناو خەڵكدا.

خۆپارێزی لەم تاوانە
ڕاگەیاندن لە پرۆسەی كاری خۆیدا، پێویستە خاوەنی پرۆژەیەكی بەگژداچوونەوەش بێت بۆ هەر دیاردەیەكی نمونەی (تیرۆر) تا وەك مەترسییەك بۆسەر كۆمەڵگای مەدەنی بە جەماوەری بناسێنێ، هەوڵیش بدات ڕایگشتی كۆمەڵگاكە لە دژی ئەو دیاردە ترسناكە بخاتەگەڕ.
 
لەم ڕوانگەیەوە ڕۆژنامەنووسان و دەزگاكانی ڕاگەیاندن، دەشێ ئەم ڕێوشوێنانەی خوارەوە بگرنەبەر تا نەكەونە تەڵەی تاوانی هاندان بۆ تیرۆر:

-خۆپارێزیی لەو بابەتانەی بەشێوەیەكی ڕاستەوخۆ هانی خەڵك بۆ توندوتیژی دەدەن، بەپێچەوانەشەوە ڕاگەیاندن هەوڵی هێنانەئارای زمانی دیالۆگ و كلتوری ناتوندوتیژی لەنێوان لایەنەكاندا بدات.

-لەكاتی بەدواداچوون بۆ كارە تیرۆریستییەكان، هەوڵ بدرێ كە تیرۆریست وەك مرۆڤێكی دڕندە و زیانبەخش نەك وەك پاڵەوان بناسێنرێن.

-(ڕووبەر)ێكی كەم لە لاپەڕەی ڕۆژنامە و گۆڤارەكان یاخود (كات)ی ڕادیۆ و تەلەفزیۆنەكان بۆ مەسەلەی تیرۆر تەرخان بكرێت، تا بە تەواوەتی بیر و داڵغەی خەڵك داگیر نەكات.

- لەكاتی بڵاوكردنەوەی ڕاپۆرت و بەدواداچوون لەسەر كاری تیرۆریستی (بۆنمونە وەك فڕاندن، تەقاندنەوە...) زۆر نەچنە وردەكارییەوە تا زانیارییەكانی نەبێتەمایەی خراپ سودوەرگرتنی لەلایەن كەس و لایەنەكانی دیكەوە.

- ئەو ڕاپۆرت و بەدواداچوونانەی باسی كارەساتی دڵتەزێنی تیرۆر دەكەن و بڵاودەكرێنەوە، هۆشداری ئەوە بدرێت كە كە خوێندنەوەی بۆ خوار تەمەنی (18) ساڵ مەترسیدارە، تا كار لە هەستی منداڵان و مێردمنداڵان نەكات.

-بایەخدانی زیاتر بە كێشەكانی خەڵك، بۆ ئەوەی هیچ كەسێ لەڕووی لێقەوماوی و گوێ نەگرتن لە سكاڵا و كەموكوڕییەكانی، پەنا بۆ كاری تێكدەرانە نەبات، چونكە تیرۆر تەنها ئایدۆلۆژیایەكی توندڕەوی لە پشتەوە نییە بەڵكو هەندێكجار لەڕووی ستەملێكراویشەوە پەنای بۆ دەبەن.

-دانانی هێڵێكی سور بۆ جیاكردنەوەی (زمانی ڕەخنە) لە (هاندان بۆ كاری خراپە) لە ڕاگەیاندندا، بۆنمونە لەكاتی خۆپیشاندانێكی هێمنانەدا، ناشێ دەزگاكانی ڕاگەیاندن شتە گچكەكان بۆ هاندانی خۆپیشاندەران بەرەو كاری تێكدەرانە بڵاوبكاتەوە.

- ڕاگواستنی ڕاستییەكان وەك خۆیان، بۆ نمونە بەهۆی ئەنجامدانی كارێكی تیرۆریستی، هێندە لە قەبارەی خۆی گەورەتر نەكرێت كە ببێتەمایەی ترس و دڵەڕاوكێی خەڵك و تەنانەت كاروكاسبیش دووچاری سستی بكاتەوە و بازاڕ ڕابوەستێنێ.

- ڕاگەیاندن لەڕێگەی هەواڵ و زانیارییەوە یاریدەی دەزگاكانی ئاسایش و پۆلیس بدات، نەك ببنە سەرچاوەی زانیاری بۆ تیرۆریستان، ڕۆژنامەنووسیش دەبێ ئەو هەقیقەتە بزانن كە لە وڵاتانی وەك عیراقدا كە لەدوای ڕووخانی رژێمی بەعس ڕووبەڕووی شەپۆلی تیرۆر بۆتەوە، زۆرترین ژمارەی  ڕۆژنامەنووسانی تیرۆركراوی لەسەر ئاستی جیهان هەیە. ڕۆژنامەنووسان یەكێكن لە قوربانییە سەرەكییەكانی تیرۆر، كەواتە بەرلە هەموو كەس و لایەنێ، ئەركی ئاسایش و ئارامییان دەكەوێتە ئەستۆ، ئەویش لە ڕێگەی:

-بڵاونەكردنەوەی ئەو بابەتانەی دەبنەمایەی وروژاندنی توندوتیژی. 

-بڵاوكردنەوەی ئەو بابەت و وێنانەی ڕۆحی دیالۆگ و لێبوردەیی تێدایە.

سەرچاوەکان:

[1] -محمد على سفرى: مفاهيم تروريسم در قاموس زورمداران جهان، مجله الكترونى (صبا). ص (22).

[1] -د.محمد يونس محب الدين: الارهاب فى القانون الجنائى علي المستويين الوطنى و الدولى، دراسة القانونية مقارنة. مكتبة الانجلو المصرية، 1977، ص (71).

[1] -حسن سوارى: مبارزه عليه تروريسم و حقوق بين الملل (خطرات و فرصتها)، 1383، ص (2).

[1] -والتر رايش: ريشةهاى تروريسم، مترجم: سيد حسن محمدى نجم. تهران. 1381. ص (174).

[1] - محمد حداد: القاموس اليبرالى- معجم المصطلحات، الحلقة رابعة، الجزء الاول. الارهاب، 2005، ص (6).

[1]- د. سامان فەوزی: هێڵە یاساییەكانی كاری ڕۆژنامەوانی، لە بڵاوكراوەكانی ڕێكخراوی گەشەپێدانی مەدەنییەت، زنجیرە (1)، چاپی یەكەم 2001، لا (173).

[1]-ڕۆژنامەی (هاوڵاتی): كەتیبەكانی كوردستانی قاعیدە گەیشتنە سلێمانی، ژمارە (348)، ڕۆژی (22ی ئابی 2007)، لاپەرە (1).

[1]-ڕۆژنامەی كوردستانی نوێ‌: هەواڵە بەدرۆخراوەكەی هاوڵاتی و گومانەكان، ژمارە (3454)، هەینی 23/8/2007.

[1]- كارزان محەمەد: تیرۆر و تیرۆریزم، لێكۆڵینەوەیەكی مێژوویی و شیكاری، چاپوپەخشی چوارچرا، چاپی دووەم 2009، لا (123).



ئه‌م بابه‌ته 598 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌

بابەتەکانی تری نوسەر