سەركردەیەك بە ڕێكەوت

بێجگە لە چەند ڕوو داوێكی نا ئاسایی، ڕێكەوت و چارەنووس‌ و بۆ ماوەیی چەند هۆكارێك بوون لە یەككات و شوێندا كۆبوونەوە‌و ڕابەرێتیان بەخشی بە موقتەدا سەدر، بە ڕادەیەك ئێستا بەشێك لە شوێنكەوتوانی هاواردەكەن: المقتدی هو المهتدی، واتە موقتەدا ڕێپیشاندەرە یان فریاد ڕەسە!
PM:04:51:15/07/2020
دۆسیە: عیراقناسی
موقتەدا ئێستادا سەركردایەتی ڕەووتێكە كە خاوەنی دەیان كورسیە لە پەرلەمان

وەهاب حەسیب محەمەد
وەرگێڕ، مامۆستا لە زانکۆی چەرموو



سەرەتا
موقتەدا سەدر لە 12 ئابی 1973 لە دایكبووە، دووجار ژیانی هاوسەرگیری پێكهێناوە، خێزانی یەكەمیان كچی مامی محەمەد باقڕ سەدرە، دووەمیان خوشكی ڕیاز نوورییە كە پێشتر بەڕێوەبەری نووسینگەكەیبووە.

موقتەدا ئێستادا سەركردایەتی ڕەووتێكە كە خاوەنی دەیان كورسیە لە پەرلەمان

ئەم هۆكارەش هاوكارە ڕۆڵێكی بەرچاو لە داهاتووی عێراقدا بگێڕێت.ئەگەر تەماشای كاروانی ژیانی ئەم پیاوە بكرێت دەردەكەوێت هەرگیز خەونی بەم ڕابەرایەتیەوە نەبینیوە، واتە هیچكات پلانی بۆ دانەنابوو، بەڵام هەڵكشان و دەركەوتنی بە ڕێكەوتبووە، چەند هۆكارێكیش لەم  پێناوەدا یارمەتیدەریبوون، چوون ئەو لە ڕیزبەندی نەوەكانی سەردا لە پلەی سێیەمدا بوو موستەفا وموئەمەل براگەورەیبوون.

سەركردایەتی و ئیمامەت لە مەزهەبی شیعەدا هەرگیز لە ڕێگای بۆ ماوەیی، پلانی حزبی، سیاسی، كودەتای سەربازی و پیلانی ئیمپریالیەوە جێی نابێتەوە، بەڵكو بە قوڵبوونەوە  لە زانستی  ئاینیشدا داوا ناكرێت، نافرۆشرێت و نابەخشرێت، بەڵكو بەخوێندنی قورسی حەوزەو كۆششی بەردەوام  بە دەستدەهێنرێت.

موقتدا سەدر
لە وەرگرتنی زانستەكاندا بەردەوامی نەبووە!

شاری نەجەف كۆمەڵێك خوێندنگەی ئاینی تێدایە، خوێندكار بۆ وەرگرتنی پلەی مەرجەع، موجتەهیدو ئیمام پێویستی بە خوێندنی توولانییە كە هەندێجاردەگاتە زیاتر لە نیو سەدە.

بەڵام موقتەدا لە خوێندنگە حووكومێكاندا دەستی بە خوێندن كردووە، نەك لە حەوزەی زانستی، ئەو پەیوەندی بە ئامادەیی پیشەسازیەوە كردووە و تەواوی نەكردووە، دواتر لە ژێر فشاری بابی محەمەد سادق سەدرلای ئیسحاق فەیاز كە مەرجەعێكی ئاینیبووە دەستی بە خوێندنی ئاینی كردووە.

بە گووتەی هاوڕێكانی:  موقتەدا لە كاتی خوێندندا هەمیشە دوورە  پەرێز و تەریكبووە، هەرگیز پرسیاری نەكردووە، بەشدار گفتوگۆو مشتوومڕی بابەتە ئاینێكانیشی نەكردووە.

هۆكاری تریش ڕێگربوون لە دەركەوتنی سەدر وەك پێشەواو ڕابەری ڕەوتێك، لەوانە دوای مردنی بابیان پێویست بوو برا گەوەكانی لەو جێگایە دانیشتبان، بەڵام كوژرانی ئەوان لەگەل َباوكیاندا دەلاقەیەكی گەورەی بۆ موقتەدا دروستكرد، هەروەها

ئەو هەرگیز پەیوەندی لە تەك بابیدا خۆشنەبووەو

هیجكات لە تەكیدا دەرنەكەوتووە، چونكە پابەندی خوێندنی حەوزە نەبووە، تەنانەت لە تافی لاویدا لە شارێكی نەریت پارێزی وەك  نەجەفدا بەشێوەی یاخی و سەركێشێك هەڵسووكەوتی كردووە و بینراوە. 


شیعەكان بۆدانانی مەرجەع كاربە فەرموودەی پەیامبەردەكەن

دوای ڕاپەڕینی شەعبانیەی ساڵی 1991ی شیعەكان لە باشووری عێراق، پاشان دوای كۆچی دوایی ئایەتووالله  ئەبوالقاسم خوئی لە ساڵی 1993 كە گەورەترین مەرجەعی شیعەبوو لە جیهاندا حكوومەتی ئەوكاتی عێراق پشتگیریان لە مەرجەعێك دەكرد كە بە ڕەگەزعارەببێت نەك ئێرانی، تا ببێت بە گەورە مەرجەعی شیعەكان، 
بەڵام شیعەكان لەو بوارەدا كاربە فەرموودەی پەیامبەردەكەن‌ و لەونێوەندەدا ڕەگەز ڕۆڵنابینیت، ئەوی پێوەرە باوەرە، لە خودا ترسان و لێهاتووییە.

كریم حەسەن ڕازی  پارێزگاری ئەوكاتی نەجەف كە سەركردەیەكی حزیبی بەعس‌ و هاوكات خەڵكی حیللە بوو محەمەد باقڕ سەدری بۆ ئەم پۆستە كاندید كردبوو، حیزب  لەو بارەوە تا  ڕادەیەكی  باش لە كارەكانیدا  سەركەوتوو بوو، بەڵام  كوژرانی باوكی‌و هەردوو براگەوركەی موستەفاو موئەمەل لە شوباتی  1999لە  گۆڕەپانی شۆرشی بیست لە شاری نەجەف بە دەست چەند چەكدارێكی نەناسراو، دەلاقەكەی بۆ موقتەدا  فراوانتر كرد.

زۆربەی ناودارانی نەجەف جەختدەكەنەوە كە چەكدارانی سەر بە گروپەكانی ئێران ئەو تاوانەیان  كردووە تا ڕێگربن لە هاتنەپێشەوەو دەكەركەوتنی مەرجەعەێكی عەرەب لە عێراقدا، هاوكات كەمكردنەوە و بێبەبایەخی مەرجەعی نەجەف و گواستنەوەی ئەو دەسەڵاتە بۆ گەورە مەرجەعەكانی قوم لە ئێران‌ و هێشتنەوەی  دەسەڵاتەكە لە دەستی ئێرانێكاندا!

هەرچی لایەنە چەكدارەكانی نزیك بە كۆماری ئیسلامییە ئەو تۆمەتانە ڕەد دەكەنەوە،  دەزگاكانی سەر بە ڕژێم تۆمەتبار دەكەن، بەڵام ئاماژەو شیكارێكان ئەوە دەردەخەن  كە سەدام حوسێن داکۆکی کردوە لە سەرئەوەی كە مەرجەعیەت لە دەسەڵاتی عەرەب‌و عێراقێكاندا بمێنێتەوە.

هەروەسا ئەوكات حكوومەت نەیویستووە گەورە مەرجەعێك بكوژێت، ئاریشە و ئالەنگاری زیاتر لە تەك شیعەكاندا دروستبكات.

پاشئەو ڕووداوانە موقتەدا لە ناو ڕووداوەكاندا دەركەوت‌ و بوو بە كوڕی گەورەی  سەدر، لە تەعزێكەی  باوكی و براكانییدا پیاوانی ئاینی، ڕامیاری و دەسەڵاتدارانی  وڵات سەرەخۆشیان لە موقتەدا دەكرد، چونكی برا گچكەكەی "موڕتەزا" هەمیشە كەنەفت و دەردەار بوو، ئەو هۆكارانە لە كۆمەڵگاو خەڵك دووریخستبۆوە.

بزووتنەوەكەی محەمەد سادق سەدر دوای ڕاپەڕینی ساڵی 1991 دروستكرا، ڕەوتێكی جەماوەری بەرفراوانبوو، سیمای هۆزایەتی و جەماوەری پێوە دیاربوو، زۆربەی لایەنگرانی كەسانی كەم دەرامەتوو نەداری باشوور و ناوەڕاستی عێراق بوون، هاوكات لێرەو لەوێش كەسانی ڕامیاری كە  زۆرجار بیرو باوەڕ یان پێچەوانەی یەكتربوو لە نێو ئەو ڕەوتەدا دەبینران.

موقتدا میلیشایەكی پێكهێنا بە ناوی چەكدارانی مەهدی 

بە گوێرەی گووتەی ئەبووسەجاد، یەكێك لە ڕابەرانی سوپای مەهدی، سوپا خاوەن  بیروباوەڕبوو، لە لایەن هەندێك ئەفسەری سەربازی ڕژێمی بەعسەوە ڕاهێنرابوون  بۆ ئەوەی دژ بە دەسەڵات  شۆڕش بەرپا بكەن.

بەڵام كوژرانی  سەدرو ڕۆڵەكانی  شكستیان بەو پلانە هێنا، دواتر پرسی  ڕابەرایەتی ڕەوتی سەدر لەو ڕۆژگارەدا وەك خۆیی مایەوە، یان بە هەڵپەسێردراوی وەلانرا.

پاشان موقتەدا دەستیكرد بە جێبەجێكردنی وەسێتنامەكی باوكی كە ئیسحاق فەیاز دانیشتووی نەجەف، یاخود كازم حائیری دانیشتوی ئێران بكرێن بە گەورە  مەرجەعی شیعەكان، هەرچی  فەیازە جێبەجێكردنی ئەو وەسێتنامەیەی ڕەدكردەوە، چون ئەو كەسێكی میانڕەو بوو، هاوكات قوتابی ئایەتوواللە خۆئی بوو كە هەمیشە جەختی لە دەستوەرنەدان لە كاری ڕامیاری دەكردەوەو پشتگیری خوێندن و شارەزابوونی لە ئایندا دەكرد.

هاوكات  فەیاز داواشی لە سەدر كردبوو خۆی بۆكار و خوێندنی ئاینی تەرخانبكات‌و دوور لە سیاسەت  بگرێت، بەڵام فشاری هاندەرەكانی زۆر كاریگەرتربوون  لە ئامۆژگاری  مامۆستاكەی. 

كاتێك بۆ جێبەجێكردنی وەسیتنامەكەی  بابی ڕووی لە كازم حائیری كرد، ئەو دەستیكرد بە پیادەكردنی وەسیتنامەكە، چونكە  حائیری بەوە  ناسراوە  پیاوێكە  گرنگی بە سیاسەت دەدات، حائیری بوو بە ڕابەری ڕۆحی و ئاینی موقتەدا، هاوكات ڕەوتی سەدر ‌و لایەنگرانیشی. 

 پاشماوەیە ك موقتەدا لە حائیری جیابووەو كاتێك دەركەوت  ناتوانێت ڕێنمایەكانی جێبەجێبكات، هەروەسا  دڵنیابوو كە ناتوانێت پشت بە خۆیشی ببەستێت.

بەڵام هەرگیز لە سیستانی نزدیك نەبووەتەوە، چونكە سەدر مەرجەعیەتەكەی سیستانی بە بێدەنگ ناوزەدی كردبوو، چوون  ئەو زیاتر گرنگی و بایەخی بە زانست و حەوزە داوە، بەڵام  مەرجەعیەتەكەی خۆیانی بە قسەكەر لە قەڵەم  داوە.

 لە عێراقدا دووشت  شیعە لە یەكتیر جیادەكاتەوە كە ڕەگەزو بنەماڵەن

غانم جەواد لێكۆڵەرەوەیەكی ئیسلامییە،  بە شێوەیەكی گشتی  ئاماژە بۆ ئەوە  دەكات كە خەسڵەتی  ئاین ڕەچاوی ڕەگەزو جوگرافیا ناكات، سەرجەم  ئاین‌و  ئاینزاكان هەمان خەسڵەتیان هەیە، بە هەمانشێوە مەرجەعەكانی شیعە سەر بەنەتەوەو ناوچەی  جیاوازن.

تایبەت بە خەسڵەتی دووەهەم كە جوگرافیایە خەڵكی شوێنە پیرۆزەكان دەستیان بە سەر بڕیاری  ئاینی و ڕامیاری شیعە  مەزهەبدا گرتووە، چونكی  خەڵكی  ئەو ناوچانە  شوێنە پیرۆزەكان  بەڕێوەدەبن كە سەر بە هۆزو بنەماڵە  بە ناوبانگەكانن، بە نموونە  بنەماڵەكانی شەبیبی، سەدر، حەكیم و جەواهێری‌و ...هتد.

لێكۆڵینەوەكە  ئاماژە  بۆ ئەو دیاردەیە دەكات كە ڕەوتی سیاسی  شیعە لە عێراقدا لە ئێستادا یەكێكە دیاردە گرنگەكانی وڵات، سەرچاوەكەی حەوزە زانستێكانی نەجەف،  كەربەڵا و كازمییەیە كە لە نیوەی  دووەمی سەدەی ڕابردوەوە  ئەوحیزبانە بەرەوپێشبراون.

پێشتر حكوومەتە یەك لە دوای یەكەكانی عێراق لە هەر چالاكییەكی مەرجەعەكانی شیعە پێشگیریان كردبوو، ئەو هۆكارەش مەرجەعەكانی لە ژیانی ڕامیاریدا دوور خستیۆوە و لە قەپێلكی زانستەكانی ئایندا قەتیسانی دابوو.

بە نسبەت ناوچەی جوگرافیەوە سەرەتا نەجەف  لەوبوارەدا  هەژموونی خۆیی  سەپاندبوو، بەڵام دواتر بە هۆی دەركەوتنی كۆمەڵێك مەرجەعەوە شاری  كەربەلا بووبە ڕكابەری، لەو نێوەندەدا شارەكانی بەسرا، ناسریەو عەمارەش دەركەوتوون.

حیزبە ئاینێكانیش لە دەوری مەرجەعەكان درووستبوون، كارێكی ئاساییە بچنە نێو ئەو ڕكابەریەوە. بۆ نموونە حیزبی  دەعوە لە شاری نەجەف  دروستكراوە، ڕێكخراوی كاری ئیسلامی لە كەربەلا، دواتر حیزبە بچووكەكانیتر كە  لە بەغدا درووستكرابوون  بوون بە پاشكۆی  شارەكانی نەجەف‌و كەربەلا. 


ئەو کاتەی موقتدا ڕابەرایەتی گرتە دەست

سەرەتاكانی ڕابەرێتی موقتەدا سەدر لە ناو ڕەوتی سەدردا دەگەڕێتەوە بۆ داگیركردنی عێراق لە لایەن هێزەكانی ئەمریكاو بەریتانیاوە.

ئەگەرچی هەندێ‌ لایەن باس لە پەیوەندی نێوان موقتەداو هێزە بیانێكان دەكەن، بەنموونە چاوپێكەوتنی ئەو لە بیابانی نەجەف بە هێزە بیانێكان بەر لەوەی بچنە ناو شاری نەجەفەوە، بەڵام هیچ  بەڵگەیەك ئەم بۆ چوونانە پشتراست ناكەنەوە.

پاش داگیركردنی شاری نەجەف لە لایەن هێزەكانی ئەمریكاوە، موقتەدا سەدر هێزەكانی بەچەكەوە لەوشارەدا بڵاوكردەوە كە باوەڕی وابوو دەتوانێت شارەكە داگیر بكات، بەڵام لە هەواڵێكی چاوەڕوانەكراودا عبدالمجید خوئی كور و ئەمیدناری گشتی  دامەزراوەی ئیمام  قاسمی خوئی  بە هەلیكۆپتەر لە لەندنەوە گەڕایەوە بۆ شاری نەجەف، پاش گەڕانەوەی  بە بیست‌و چواركاژێر سەردانی ماڵی سیستانی و مەزارگەی ئیمام عەلی كرد، خەڵك بە گەرمی  پێشوازیان لێكرد.

لە ڕۆژی 10 نیسانی 2003 قاسمی خوئی كوژرا، چاودێران پێیان وابوو گەڕانەوەی خۆئی موقتەدای تووشی شۆك كردووە، ناوبراو بێزار بووە بە گەڕانەوەی، چونكە ئەوی بە ڕكابەری خۆیداناوە، هەوادارانی ئەو خوئیان كوشتووە.

ئەو سەرباری ئەوەی كوڕی گەورە مەرجەعێك بوو هەروەسا كەسێكی خوێندەوارو ئاینی ناسرابوو، خوێندنی لە حەوزە خوێندبوو، كەسێكی میانڕەو بوو و ژمارەیەك لایەنی ئەوروپی ‌و عەرەبیش پشتگیریان دەكرد. 

پاشكوژرانی خۆئی، موقتەدا تووشی كێشەی یاسایی بووەوە، لەلایەن دادوەر "رائید جوحی" كە دواتر سەدام حوسینی دادگایكرد فەرمانی  دەستگیركردنی بۆ دەرچوو، هاوكات پەیوەندیەكی دوژمنانە لە نێوان ئیدارەی  ئەمریكی و ڕەوتی سەدر سەریهەڵدا، لەو سەرو بەندەدا پۆل برێمەر حاكمی  عەسكەری  ئەمریكا لە عێراق بۆ ماوەی دوو مانگ ڕۆژنامەی "تەیار" داخست كە زمانحاڵی ڕەوتی سەدر بوو.

دواتر ئەو ڕوداوانە گرژی‌ و ئاڵۆزی لێكەوتەوە، تا  لە ڕۆژی 14ئایاری 2004  شەر لە نێوان هێزەكانی ئەمریكا و ڕەوتی سەدر لە گۆڕستانی نەجەف هەڵگیرسا، ئەمریكا هەوڵیدا لە قەبرستانی شارەكەدا موقتەدا دەستگیربكات، بەڵام دواتر ناوبراو  پەنایبردە بەر شاری كوفە‌و وتاری هەینی لەوشارەدا خوێندەوە، پاشان ڕەوەشەكە ئاسایی كرایەوە.
 هەڵوێستەکانی دژبەیەکی موقتدا

ئاریشەكانی موقتەدا لە دژ بەیەكی هەڵوێستەكانیدا دەردەكەوێت، بە نموونە كاتێك  فەتوا دەدات هەڵبژاردن ناشەرعیە، دواتر بەگەرمی لەو كارە دێتە پێشەوە، هەمیشە لەگەڵ چوونە دەرەوەی هێزە بیانێكانە لە عێراقدا، هەروەها  ئەو لە كاتێكدا بۆ بەدەستهێنانی پلەی ئیمامەت خوێندكاری حەوزەی قومە، بەڵام داوای پابەند نەبوون بە ئێرانەوە دەكات، جەخت لەسەرعێرقیبوون وعێراق دەكاتەوە!

هەروەها زۆرینەی سەركردەكانی ئەو ڕەوتە خاوەن بڕوانامەی باڵان و كەسانی كراوەن بە ڕووی ئاین‌و دنیادا.



ئه‌م بابه‌ته 785 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌

بابەتەکانی تری نوسەر