ئێران، قه‌یران و كێشه‌كان

سه‌ره‌تا با ئه‌و پرسیاره‌ له‌ خۆمان بكه‌ین كه‌ ئایا ئێران له‌ ژێر كاریگه‌ری چ ئایدۆلۆژی و جیهانبینیه‌ك سیاسه‌تی گشتی خۆی داده‌رێژێ بۆ وڵامدنه‌وه‌ به‌ قه‌یرانه‌ نێوخۆیی و ده‌ره‌كیه‌كان كه‌ روبه‌روی ئه‌و وڵاته‌ بوونه‌وه
PM:11:52:21/07/2020
دۆسیە: هەرێمایەتی
به‌شی قه‌یران و ئه‌زمه‌كانی ئه‌و ده‌وڵه‌ته‌ و چۆنیه‌تی وڵامدانه‌وه‌ی بۆ كریز و قه‌یران و كێشه‌كان

سەلاحەدین کوردستانى
نووسەر

 سەرەتا

بۆ وڵامدانه‌وه‌ی ئه‌م پرسیاره‌ سه‌ره‌كییه‌، پێویسته‌ موهه‌ندیسی كۆمه‌ڵایه‌تی وهه‌ڵكه‌وته‌ی جوگرافی و ژیۆپۆلیتیكی و جیاوازییه‌ نه‌ته‌وایه‌تیی و مه‌زهه‌بیه‌كانی ئه‌و وڵاته‌ بخه‌ینه‌ روو و ده‌ستنیشانی كێشه‌كان بكه‌ین.

ئه‌م بابه‌ته‌ش دوو ره‌هه‌ندی هه‌یه‌

یه‌كه‌م : ره‌هه‌ندی نێوخۆیی.

دووهه‌م: ره‌هه‌ندی ده‌ره‌كی.

له‌به‌ر ئه‌وه‌ دوو ره‌هه‌نده‌كه‌ ده‌خه‌ینه‌ روو چونكه‌ ده‌وڵه‌تی ئێرانی به‌جێماوه‌ و پنتی ئێمپراتۆریه‌ته‌ و له‌ به‌ره‌به‌یانی مێژووه‌وه‌ ئه‌م ده‌وڵه‌ته‌ پیره‌، ده‌وڵه‌تێكی ته‌ده‌خولی بووه‌ له‌ رووكاری سیاسه‌تی ده‌ره‌كی و پێوه‌ندییه‌ نێوچه‌یی و نێوده‌وڵه‌تیه‌كاندا و به‌رده‌وام له‌ سه‌رده‌می ده‌سه‌ڵاتدارێتی كۆماری ئیسلامیشدا ئه‌م سیسته‌مه‌ قه‌یرانه‌ نێوخۆییه‌كانی په‌رت كردوون به‌رووی ده‌ره‌وه‌دا.

 

هه‌ڵكه‌وته‌ی جوگرافیایی و گرنگی ژیۆپۆلیتیكی ئێران

ئێران له‌ رووی رووبه‌ره‌وه‌ 19هه‌مین وڵاتی وڵاته‌ له‌ جیهاندا و رووبه‌ركه‌ی‌ 1635000ملیۆن كم2 یه‌.

پێكهاتووه‌ له‌ 30 پارێزگا و له‌گه‌ڵ چه‌ندین وڵات دراوسێه‌ و له‌باكووره‌وه‌ له‌سه‌ر ده‌ریاچه‌ی قه‌زوێنه‌ (خزر)ه‌ و له‌ باشووریشه‌وه‌ له‌سه‌ر كه‌نداو و ده‌ریای عومانه‌ و له‌ خه‌ریته‌كه‌دا به‌ روونی دیاره‌:

 


وێنەی ژمارە (1)

 

له‌ بواری ژیۆپۆلیتیكییه‌وه‌ 

ئێران له‌ ناوچه‌یه‌كی زۆر هه‌ستیاری رۆژهه‌لاتی نێوه‌راست هه‌ڵكه‌وتووه‌ و خاوه‌نی چه‌ندین سه‌رچاوه‌ی گرنگی سروشتی وه‌ك نه‌وت، غازی سروشتی و روبه‌ری كشتوكاڵی و زێر و له‌وه‌ڕگه‌ و دارستان و باغاته‌ و سه‌رچاوه‌یه‌كی زۆر گرنگی زه‌عفه‌ران و پسته‌ی جیهانه‌. هه‌ر ئه‌مه‌ش وای كردووه‌ كه‌ به‌رده‌وام شوێن ته‌ماعی وڵاتانی زلهێزی جیهانی بێت و هه‌ركامه‌یان هه‌وڵ بدات به‌رژه‌وه‌ندییه‌كانی خۆی تێدا مسۆگه‌ر بكات.

له‌ رووی  كۆمه‌ڵایه‌تییه‌وه‌

له‌ رووی كۆمه‌لایه‌تییه‌وه‌ ئه‌و وڵاته‌ وڵاتێكی فره‌ پێكهاته‌ و نه‌ته‌وه‌ و مه‌زهه‌به‌ و سه‌ره‌كیترین ئه‌زمه‌ی ئه‌م وڵاته‌ بریتییه‌ له‌ قه‌یرانی نه‌ته‌وایه‌تی و سیسته‌می سیاسی وه‌ك پێویست نه‌یتوانیوه‌ وڵامده‌ری خواسته‌ كۆمه‌ڵایه‌تی و سیاسی و نه‌ته‌وه‌ییه‌كانی نه‌ته‌وه‌ غه‌یره‌ فارسه‌كانی ئه‌م وڵاته‌ بێت به‌ تایبه‌تی.

قه‌یرانه‌ نێوخۆییه‌كانی ئێران كامانه‌ن

1 – قه‌یرانی نه‌ته‌وایه‌تی -  كۆمه‌ڵایه‌تی.

2 -  قه‌یرانی ئابووری.

یه‌كه‌م: قه‌یرانی نه‌ته‌وایه‌تی:

ئه‌م قه‌یرانه‌ سه‌ره‌كیترین قه‌یرانی ئێرانه‌ و تا ئێستاكه‌ش هۆكاری سه‌ره‌كی قه‌یرانی مه‌شروعیه‌تی حاكمیه‌تی ئێرانییه‌ له‌ باری نێوخۆیی و ده‌ره‌كیدا و هه‌ركات ده‌وڵه‌تانی ده‌ره‌كی به‌ تایبه‌تی زلهێزه‌كان ته‌نگیان به‌م وڵاته‌ هه‌ڵچنیوه‌، به‌رده‌وام راپۆرتی نه‌ته‌وه‌یه‌كگرتووه‌كانی له‌سه‌ر بووه‌ به‌ نێگه‌تیڤی، هۆكاری ئه‌مه‌ش له‌به‌رچاو نه‌گرتنی مافی نه‌ته‌وه‌ نافارسه‌كان بووه‌ له‌ ئێراندا.

پرسیار ئه‌وه‌یه‌ ئایا ئێران ده‌وله‌تی نه‌ته‌وه‌كانه‌ یان ته‌نها حاكمیه‌تی فارسه‌؟

بۆ وڵامدانه‌وه‌ی ئه‌م پرسیاره‌ پێویسته‌ روونی بكه‌ینه‌وه‌ كه‌ له‌ وڵاتی ئێراندا چه‌ند نه‌ته‌وه‌ ده‌ژین و رۆڵی ئه‌وانه‌ چییه‌ له‌ سیسته‌می سیاسی و بڕیارداندا له‌و وڵاته‌دا؟


له‌ ئێراندا ئه‌م نه‌ته‌وانه‌ ده‌ژین

1 – فارس – شیعه‌ مه‌زهه‌ب كه‌ به‌ نیزیككراوه‌یی 45 بۆ 50% پێكهاته‌ی خه‌ڵكی ئێران پێكدێنن و ده‌سه‌ڵاتی سیاسی و ئابووری و سه‌ربازی ئه‌و وڵاته‌یان له‌ده‌سته‌ و زمانی فارسی زمانی فه‌رمی سیسته‌می سیاسیه‌ و جۆرێك له‌ پاكتاوی فه‌رهه‌نگی دژی نه‌ته‌وه‌ غه‌یره‌فارسه‌كان په‌یره‌و كراوه‌ به‌ هۆی زاڵ كردنی  زمانی فارسی و به‌ زۆره‌ملێ پێخوێندنی مناڵانی نه‌ته‌وه‌ نافارسه‌كان. پارێزگا سه‌ره‌كیه‌كانی فارسه‌كان بریتین له‌ تاران، ئه‌راك، ئیسفه‌هان و شیراز، قوم، خوراسان، یه‌زد، كرمان، سمنان و ناوچه‌كانی ئه‌لبورز شاره‌كانی قه‌زوێن و كه‌ره‌ج به‌ تێكه‌ڵی و هه‌روه‌ها له‌ پارێزگاكانی دیكه‌ی ئێرانیش بڵاو بوونه‌ته‌وه‌.

2 – توركی ئازه‌ری – شیعه‌ مه‌زهه‌ب كه‌ به‌ نیزیككراوه‌یی 20 بۆ 25% حه‌شیمه‌تی ئیران پێكدێنن، شایانی باسه‌ توركه‌ ئازه‌رییه‌كان تاراده‌یه‌ك به‌شداری ده‌سه‌ڵاتی سیاسین له‌ ئێران و ناوچه‌كانیان ناوچه‌ی چالاكی ئابوورین له‌ ئێراندا به‌ڵام ناڕازین له‌ سیسته‌می سیاسی و به‌شێكی زۆریان ئه‌و سیسته‌مه‌ به‌ بێگانه‌ و داگیركه‌ر ده‌زانن به‌ڵام ئه‌وه‌ی بێده‌نگ تا ئێستا رایگرتوون ئه‌و به‌شدارییه‌ ئابوورییه‌یه‌ كه‌ له‌ لایه‌ن ده‌سه‌ڵاتی ناوه‌ندیی ئێرانه‌وه‌ پێیان كراوه‌ و جێی باسیشه‌ ئایه‌توڵا خامنه‌یی رابه‌ری كۆماری ئیسلامی خۆی به‌ ره‌گه‌ز توركه‌ و ده‌كه‌ونه‌ پارێزگاكانی ئه‌رده‌وێڵ و ئازه‌رباییجانی رۆژهه‌ڵات و به‌شێكیشان له‌ ئازه‌ربایجانی رۆژئاوان و هه‌مه‌دان و زه‌نجان و له‌ شیرازیش قه‌شقاییه‌كان كه‌ خێڵی توركن بوونیان هه‌یه‌ جگه‌ له‌وه‌ی كه‌ به‌شێكی زۆریان له‌ تاران و كه‌ره‌ج و قه‌زوێن نیشته‌جێن.

3 – كوردی  شیعه‌ و سوننه‌ كه‌ به‌شێكی زۆری لوره‌كانیش خۆیان به‌ كورد داده‌نێنن 10 بۆ 16% له‌سه‌دی حه‌شیمه‌تی ئێران پێكدێنن، ئه‌م به‌شه‌ له‌ حه‌شیمه‌تی ئێران له‌ باری كۆمه‌ڵایه‌تی و سیاسی و ئابوریه‌وه‌ به‌رده‌وام له‌ په‌ڕاوێزدا بوون و هه‌ستیان به‌ سته‌می نه‌ته‌وه‌یی و ئابووری كردووه‌ و به‌ تایبه‌تی كورده‌كان به‌شی هه‌ره‌ زۆریان ناڕازین له‌ سیسته‌می سیاسی و سیاسه‌تی هه‌ڵاواردن، و كورده‌كان ده‌كه‌ونه‌ باكوری رۆژئاوای ئێران و له‌ پارێزگاكانی ورمێ، كوردستان، كرماشان، ئیلام و لورستان ده‌ژین و هه‌روه‌ها له‌ تاران زیاتر له‌ ملیۆنێك كورد نیشته‌جێیه‌ و به‌شێكی تری كوردیش له‌ ناوچه‌كانی خوراسان ده‌ژین و حه‌شیمه‌تیان نیزیكه‌ی ملیۆنێك و دووسه‌د هه‌زار كه‌س ده‌بێت كه‌ قۆچان واته‌ كۆچان ناوه‌ندی نیشته‌جێبونیان و به‌ زۆر كۆچیان پێكراوه‌ چه‌نسه‌د ساڵێك به‌ر له‌ ئێستا

4 – توركمان - سوننه‌ 2 بۆ 3 له‌سه‌دی حه‌شیمه‌تی ئێران پێكدێنن، خه‌ڵكێكی ساده‌ و ساكارنناوچه‌كانیان شوێنی كشتوكاڵ و ئاژه‌ڵدارییه‌ و به‌ هۆی مه‌زهه‌به‌كه‌یان به‌شدارییه‌كی ئه‌وتۆیان پێناكرێ له‌ سیسته‌می سیاسی به‌ڵای ئێراندا، له‌ ناوچه‌كانی خوراسانی باكور و پارێزگای گوڵستان له‌ باكوری رۆژهه‌لاتی ئێران نیشته‌جێن.

5 – عه‌ره‌ب شیعه‌ زۆرینه‌ و سوننه‌ كه‌مینه‌ 2 بۆ 2.5% حه‌شیمه‌تی ئیران پێكدێنن، جێگای باسه‌ كه‌ ناوچه‌كانی عه‌ره‌ب نیشین له‌ ئێران ده‌وڵه‌مه‌ندن به‌ نه‌وت و غازی سروشتی و شاده‌ماری نه‌وت و غازی ئێران پێكدێنن وه‌ك چۆن له‌ عێراق به‌سره‌ شاده‌ماری نه‌وت و سامانی عێراقه‌، به‌ڵام خه‌ڵكێكی هه‌ژار و ره‌شو رووتن و به‌شداری سیسته‌می سیاسی نین و خه‌ریكی كرێكاری كانه‌ نه‌وته‌كان و كشتوكاڵن له‌ ناوچه‌كه‌ی خۆیان. له‌ پارێزگاكانی بوشه‌هر و هورزگان و به‌ تایبه‌تی له‌ خوزستان له‌ باشووری رۆژئاوای ئێران نیشته‌جێن.

6 – به‌لوچ - سوننه‌ی حه‌نه‌فین كه‌ 2بۆ 3% حه‌شیمه‌تی ئێران  پێكدێنن، ناوچه‌یه‌كی بیابانی وشك و په‌راوێزكه‌وتوون له‌ هه‌موو بوارێكه‌وه‌ و كه‌مترین به‌شداری سیاسییان هه‌یه‌ له‌ سیسته‌می وڵاتدا و نیوه‌ی زیاتری نه‌خوێنده‌وارن و له‌ باشوری رۆژهه‌ڵاتی ئێران نیشته‌جێن له‌ پارێزگاكانی سیستان و به‌لوچستان و تاراده‌یه‌كیش به‌ كرمان و یه‌زددا بڵاو بوونه‌ته‌وه‌.

7 – مازنی – كاسپینی له‌ كه‌ناره‌كانی ده‌ریای قه‌زوین 3% حیشیمه‌تی ئێران پێكدێنن به‌ زاراوه‌كانی گیله‌كی تاڵشی و ته‌به‌ری ده‌په‌یڤن، ناوچه‌كه‌یان ناوچه‌یه‌كی كشتوكاڵی گرنگه‌ و له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌شدا به‌شیكی به‌رچاویان خه‌ریكی راوه‌ ماسین له‌ كه‌ناراوه‌كانی ده‌ریای قه‌زوین و له‌ باكووری ئێران ده‌ژین.

8 – شایانی باسه‌ به‌ شێوه‌یه‌كی په‌راكه‌نده‌ چه‌ندین ورده‌ مه‌زهه‌ب له‌ ئێراندا هه‌ن جگه‌ له‌ شیعه‌ و سوننه‌ كه‌ به‌سه‌ر ناوچه‌ جیاجیاكانی ئێراندا بڵاو بوونه‌وه‌ و حه‌شیمه‌تی ئێرانی ته‌واو ده‌كه‌ن بریتین له‌: زه‌رده‌شتی، ده‌روێشی گونابادی، به‌هایی، مه‌سیحی، مانه‌وی و جوله‌كه‌ن، به‌ تایبه‌تی به‌هاییه‌كان و ده‌راویشی گونابادی مافی هیچ چه‌شنه‌ به‌شدارییه‌كی كۆمه‌ڵایه‌تیشیان نییه‌.

ئه‌و خه‌ریته‌یه‌ی له‌به‌ر ده‌سته‌ چۆنیه‌تی دابه‌شبوونه‌ نه‌ته‌وه‌ییه‌كانی ئێران پێشان ده‌دات هه‌رچه‌نده‌ زۆر وردیش نییه‌ به‌ڵام له‌وه‌ باشتر و روونترمان

ده‌ست نه‌كه‌وت





 

 وێنەی ژمارە (2)

هه‌ر وه‌ك پێشتر باسمان كرد كێشه‌ی سه‌ره‌كی وڵاتی ئێران كه‌ به‌رده‌وام هه‌ڕه‌شه‌ له‌ پارچه‌ بوونی ئه‌و وڵاته‌ ده‌كات خواسته‌ سیاسی و ئابووری و كۆمه‌ڵایه‌تیه‌كانی ئه‌و نه‌ته‌وانه‌یه‌ كه‌ له‌ لایه‌ن نه‌ته‌وه‌ی باڵاده‌ست (فارس)وه‌ زه‌وت كراون و ده‌سه‌ڵاتی سیاسی ئه‌و وڵاته‌ش له‌ ژێر دوو ته‌وژمی ئیدۆلۆژی شیعی – سیاسی - پارسی و پان ئێرانیزمی فارسیه‌وه‌ به‌ شێوه‌یه‌كی ئه‌منیه‌تی و سه‌ربازی وڵامی خواستی ئه‌م نه‌ته‌وانه‌ی داوه‌ته‌وه‌ و هه‌ڵسوكه‌وتی له‌گه‌ڵ كردوون و له‌ جێگه‌ی ئه‌وه‌ی دان به‌ مافه‌ نه‌ته‌وایه‌تیه‌كانیاندا بنێ و رازی بێت به‌ حكومه‌تی نێوچه‌یی خۆجێیی ئه‌و نه‌ته‌وانه‌، به‌ زه‌بری هێز و گوشاری خنكاندنی ئابووری و روانگه‌ی ئه‌منیه‌تی سه‌یری ئه‌و مه‌سه‌له‌یه‌ی كردووه‌.

بۆ وێنه‌ له‌ روكاری سیاسه‌تی ده‌ره‌كیدا ئێران ته‌نانه‌ت له‌گه‌ڵ ئه‌و نه‌ته‌وه‌ غه‌یره‌ فارسانه‌ له‌ ده‌ره‌وه‌ی سنووری ئێرانیش كێشه‌ی هه‌بووه‌ له‌ وڵاتانی پاكستان له‌گه‌ڵ به‌لوچه‌كانی هه‌ردوو به‌شی ئێران و پاكستان، له‌گه‌ڵ وڵاتانی عه‌ره‌بی كه‌نداو به‌ هۆی پشتیوانی كردنیان له‌ عه‌ره‌بی خوزستان، هه‌روه‌ها كێشه‌ی له‌گه‌ڵ كوردی باشووری كوردستان هه‌بووه‌ و به‌ هه‌ڕه‌شه‌ و هانده‌ری جوڵانه‌وه‌ی كورد له‌ رۆژهه‌ڵات ئه‌ژماری كردوون و سیاسه‌تگوزاری تێكده‌رانه‌ی كردووه‌ و بۆ باقی نه‌ته‌وه‌ غه‌یره‌ فارسه‌كانی دیكه‌ش له‌گه‌ڵ ئه‌و وڵاتانه‌ ورده‌ كێشه‌ی هه‌بووه‌ كه‌ به‌شێك له‌ نه‌ته‌وه‌كه‌یان له‌ ئێران و له‌ وڵاتی دیكه‌ی دراوسێیه‌، ئه‌مه‌ جگه‌ له‌و كێشه‌ مه‌زهه‌بیه‌ قووڵه‌ی كه‌ له‌گه‌ڵ چه‌ندین وڵاتی دراوسێی هه‌یه‌تی
.

 

زۆر جار وا ده‌نوێندرێ كه‌ نه‌ته‌وه‌ی فارس له‌ ئێراندا زۆرینه‌یه‌ به‌ڵام زۆرێك له‌ ئاماره‌كان ئه‌وه‌ ده‌رده‌خه‌ن كه‌ رێژه‌ی نه‌ته‌وه‌ی فارس كه‌ له‌ ناوه‌ندی ئێرانن كه‌متره‌ له‌ نه‌ته‌وه‌ نافارسه‌كان و دوو له‌سه‌ر سێی خاكی فارسه‌كان بیابانه‌ و هیچ چه‌شنه‌ ژیانێكی تێدا نییه‌ و فارسه‌كان به‌ بردن و تاڵانی سامانی ناوچه‌ نافارسه‌كان تۆمه‌تبار ده‌كرێن.

له‌ ئێراندا جگه‌ له‌ زمانی فارسی هیچ زمانێكی دیكه‌ كاری پێناكرێ و به‌ شێوه‌ی فه‌رمی له‌ زانكۆكان ناخوێندرێ ته‌نها له‌ زانكۆی كوردستان له‌ سنه‌ نه‌بێ كه‌ به‌شێكی بچوكی زمانی كوردی كراوه‌ته‌وه‌ و ئه‌وه‌ش به‌ هۆی گوشاری خه‌باتی رزگاریخوازیی كورده‌وه‌ بووه‌ كه‌ هاتوه‌ته‌ ئاراوه‌.

 

ئایا ئه‌م كێشه‌ نه‌ته‌وایه‌تییانه‌ له‌ ئێران شه‌ری فیزیكی و چه‌كداری لێ كه‌وتۆته‌وه‌ له‌ رابردوودا؟

بۆ وڵامی ئه‌م پرسیاره‌ ده‌بێ كه‌مێك بگه‌رێنه‌وه‌ بۆ رابردوو، له‌ گه‌رمه‌ی جه‌نگی جیهانی دووهه‌مدا كه‌ له‌ باشووره‌وه‌ بریتانیا و ئه‌مریكا و له‌ باكووره‌وه‌ سۆڤیه‌ت هه‌ریه‌كه‌و نیوه‌ی خاكی ئێرانیان داگیركرد، له‌ هه‌ر دوو ناوچه‌ی ئازه‌ربایجان و كوردستان دو كۆماری تێدا دامه‌زرا كه‌ بریتی بوون له‌:  كۆماری ئازه‌ربایجان به‌ سه‌رۆكایه‌تی پیشه‌وه‌ری و پایته‌خته‌كه‌ی ته‌ورێز بوو و كۆماری كوردستان كه‌ له‌ ساڵی 1946 به‌ سه‌رۆكایه‌تی پێشه‌وا قاری محمد له‌ مهاباد دامه‌زران و ماوه‌یه‌كیش ئه‌م دوو كۆماره‌ هاوپه‌یمان بوون، هه‌روه‌ها له‌ سه‌رده‌می ده‌سه‌ڵاتی ره‌زاشای باوكی محمد ره‌زا شادا كه‌ به‌ دامه‌زرێنه‌ری ئێرانی مۆدێرن ناوده‌برێ، له‌ ناوچه‌كانی به‌لوچستان شه‌ر له‌ نێوان سوپای ئێران و به‌لوچه‌كاندا رویداوهو‌ له‌  لورستان سوپای ره‌زاشا كوشتاری به‌ كۆمه‌ڵی لوڕه‌كان و سه‌ركرده‌كانیانی ئه‌نجامداوه‌ و له‌ كوردستان كه‌ سمكۆی شكاك رابه‌ری بزوتنه‌وه‌ی كوردی كردووه‌، شه‌ڕی قورس له‌ نێوان سوپای ره‌زا شا و كورده‌كاندا روویداوه‌ و ئه‌م شه‌ڕانه‌ ناوه‌ به‌ ناوه‌ درێژه‌یان هه‌بووه‌ و تا ئێستاش به‌جۆرێك له‌ جۆره‌كان به‌رده‌وامی هه‌یه‌.

له‌ كاتی هاتنه‌ سه‌ركاری كۆماری ئیسلامی به‌ رابه‌رایه‌تی خومه‌ینی به‌ هۆی گوێنه‌دان به‌ مافی نه‌ته‌وایه‌تی كورد دیسان شه‌ڕ له‌ نێوان كورده‌كان به‌ رابه‌رایه‌تی كۆمه‌ڵه‌ و دێموكرات له‌ دژی ئێران روویدا له‌ ده‌یه‌ی هه‌شتای میلادیدا و به‌ پێی خودی ئاماری كۆماری ئیسلامی 35 هه‌زار ئه‌ندامی سپای پاسداران كوژراون و 6 هه‌زار پێشمه‌رگه‌ شه‌هید بووه‌ له‌و شه‌ڕانه‌دا كه‌ خۆی له‌ 17 هه‌زار ئۆپه‌راسیۆنی پێشمه‌رگه‌دا بینیوه‌ته‌وه‌ به‌ پێی به‌ڵاوكراوه‌ (جنگ در كردستان) جه‌نگ له‌ كوردستان، كه‌ بڵاو كراوه‌ فه‌رمیی حیزبی دیموكراتی كوردستانی ئێرانه‌.

هه‌روه‌ها جێی ئاماژه‌یه‌ كه‌ كۆماری ئیسلامی له‌ وڵامی وڵامی خواسته‌كانی ئه‌و نه‌ته‌وانه‌دا به‌ تایبه‌تی له‌ كوردستان، دوو سه‌ركرده‌ی به‌ناوبانگی كورد واته‌ دكتۆر عه‌بدوڵره‌حمانی قاسملۆ و دكتۆر سادقی شه‌ره‌فكه‌ندی هه‌ردوو سكرتێری پێشووی حیزبی دیموكراتی كوردستانی ئێرانی له‌ ناوه‌ندی ئه‌وروپا له‌ نه‌مسا و ئاڵمانیا كرده‌ ئامانج و تیرۆری كردن.

ئه‌م روونكردنه‌وه‌ی سه‌ره‌وه‌ش ئه‌و راستیه‌مان بۆ دوباره‌ ده‌كاته‌وه‌ كه‌ كۆماری ئیسلامی به‌ شێوه‌ی سه‌ربازی و ئه‌منیه‌تی وڵامی خواستی كۆمه‌لایه‌تی و سیاسی نه‌ته‌وه‌ غه‌یره‌ فارسه‌كانی داوه‌ته‌وه‌ كه‌ ئه‌م بابه‌ته‌ تا ئێستاش بنه‌ره‌تیترین و گه‌وره‌ترین هه‌ڕشه‌یه‌ بۆ به‌ په‌كپارچه‌یی مانه‌وه‌ی ئێران و به‌ چاره‌سه‌ر نه‌كراوی ماوه‌ته‌وه‌.

رۆشنبیری سیاسی

له‌ رووی رۆشنبیری سیاسیه‌وه‌ ئه‌م وڵاته‌ له‌ رووی رۆشنبیری سیاسیه‌وه‌ وڵاتێكی یه‌كده‌ست نییه‌ و جیهانبینی نه‌ته‌وه‌كان بۆ به‌شداری سیاسی له‌ سیسته‌می سیاسیدا جیاوازه‌ و جگه‌ له‌ فارسه‌كان و تا راده‌یه‌ك توركه‌ ئازه‌رییه‌كان كه‌ به‌شدارییه‌كی سیاسی ئابووریی سنوردارییان پێكراوه‌ نه‌ته‌وه‌كانی دیكه‌ به‌شدار نین له‌ ده‌سه‌ڵاتی سیاسیدا و نارازین له‌ پێكهاته‌ی ده‌سه‌ڵات و هۆكاره‌كه‌شی ده‌گه‌رێته‌وه‌ بۆ ئه‌وه‌ی تاكی نه‌ته‌وه‌ نافارسه‌كان ئه‌و سیسته‌مه‌ به‌ هی خۆیان نازانن و ره‌وتی ناسیۆنالیزمی نه‌ته‌وه‌ غه‌یره‌ فارسه‌كان بۆ كشانه‌وه‌ له‌ ناوه‌ند رۆژ به‌ رۆژ روو له‌ زیاد بوونه‌ و به‌سه‌ره‌كیترین قه‌یرانی سیاسی ئه‌م وڵاته‌ له‌ باری نێوخۆیی دێته‌ هه‌ژمار.

بۆوێنه‌: هیچ كات كورد یان به‌لوچێكی سوننه‌ مه‌زهه‌ب بۆی نییه‌ خۆی كاندید بكات بۆ سه‌رۆك كۆماریی ئه‌و وڵاته‌ و ئه‌مه‌ش له‌ ده‌ستووردا چه‌سپێندراوه‌ كه‌ رابه‌ری باڵا و سه‌رۆك كۆمار ده‌بێت باوه‌ردار بن به‌ مه‌زهه‌بی شیعی دوازده‌ ئیمامه، واته‌ ده‌ستووری بنه‌ڕه‌تی فه‌رمیی ئه‌و رێگه‌یه‌ی لێگرتوون و ئه‌مه‌ش پێشێلی راسته‌وخۆی ئازادی سیاسی و به‌شدارییه‌ له‌ جومگه‌ سه‌ره‌كیه‌كانی ده‌سه‌ڵاتی ئه‌و وڵاته‌دا‌.

 

له‌ رووی ئابووریه‌وه‌

ئابووری ئێران ئابووریه‌كی نیمچه‌ پیشه‌سازی و نیمچه‌ كشتوكاڵی و تاراده‌یه‌ك ته‌قلیدییه‌ له‌ هه‌ندێك بواردا و به‌شێكی زۆری بودجه‌ی ئه‌و وڵاته‌ له‌ ساڵانی رابردوو پشتی به‌ به‌رهه‌مهێنان و هه‌نارده‌ی نه‌وت به‌ستبوو كه‌ ئێستا به‌ هۆی گه‌مارۆ هۆشمه‌نده‌كانی ئه‌مریكاوه‌ ئه‌و بڕه‌ زۆر كه‌م بۆته‌وه‌ و له‌ رووی نێوخۆییشه‌وه‌ پارچه‌ی یه‌ده‌گی  بواری فرۆكه‌وانی و نه‌وه‌وی و ته‌نانه‌ت ئۆتۆمبێل سازی ئه‌و وڵاته‌ تووشی گرفتێكی گه‌وره‌ بۆته‌وهو ئه‌مه‌ش سه‌رجه‌م سێكته‌ره‌كانی ژیانی خستۆته‌ ژێر كاریگه‌ریی نێگه‌تیڤی خۆی‌.

شایانی باسه‌ گرنگترین كه‌رته‌كانی ئابووری ئێران له‌ تۆڕی پێوه‌ندییه‌كانه‌وه‌ تاوه‌كو بواره‌ خه‌ده‌ماتیه‌كانی وه‌ك ئاو و كاره‌با و غازی ماڵان له‌ پاوانی سپای پاسداران و كۆمپانیاكانی سه‌ر به‌و ئۆرگانه‌ی ئێرانن. 

هه‌روه‌ها سیاسه‌تی ئابووری ئه‌و ولاته‌ به‌ نیسبه‌ت ناوچه‌كانی وه‌ك به‌لوچستان و كوردستان و خوزستان، سیاسه‌تی خنكاندنی ئابوورییه‌ و ئه‌و ناوچانه‌ بێ به‌شن له‌ خزمه‌تگوزراییه‌كان و زۆرترین رێژه‌ی بێكارییان تێدایه‌ و ئاماره‌كان باس له‌وه‌ ده‌كه‌ن كه‌ 50 بۆ 60% ی خه‌ڵكی ئێران له‌ ژێر هێڵی هه‌ژاریدان و زیاتر له‌ شه‌ش ملیۆن كه‌س تووشبووی ماده‌ی هۆشبه‌ر هه‌یه‌ و له‌ تاران نیزیكه‌ی سه‌د هه‌زار كه‌س له‌ قه‌برستان و كارتۆندا شه‌و ده‌به‌نه‌سه‌ر كه‌ به‌ فارسی به‌ (كارتن خواب) ناویان ده‌به‌ن و به‌ پێی ئاماره‌كانی هه‌ندێك ناوه‌ندی خودی ئێران ته‌نها له‌ تاران زیاتر له‌ 250 هه‌زار ئافره‌تی له‌شفرۆش هه‌یه‌ كه‌ به‌شێكی زۆریان به‌ مێتۆدی مه‌زهه‌بیی شیعی واته‌ سیغه‌كردن و به‌ فه‌رمی ئه‌و كاره‌ ده‌كه‌ن و هه‌روه‌ها رێژه‌ی ته‌ڵاق به‌رده‌وام به‌ هۆی گرفتی ئابووریی و بێكارییه‌وه‌ له‌ زیاد بوونه‌
.

به‌ شێوه‌یه‌كی گشتی ئابووری ئێران ئابوورییه‌كی ناجێگیره‌ و هۆكاری سه‌ره‌كی ئه‌مه‌ش ده‌گه‌رێته‌وه‌ بۆ ئاراسته‌ی سیاسه‌تی ناوچه‌یی ئێران و رێگرییه‌كانی ئه‌مریكا بۆ ئه‌وه‌ی ئێران ده‌ست به‌سه‌ر ناوچه‌كه‌دا نه‌گرێ له‌ رێگه‌ی گروپه‌ میلیشیاكانه‌وه‌، ئه‌مه‌ جگه‌ له‌وه‌ی كه‌ 40 ساڵه‌ ئه‌مریكا به‌ فه‌رمی ته‌حریمی ئێرانی كردووه‌ و له‌ هه‌ندێك بڕگه‌ی مێژووییدا ئه‌مه‌ریكا ئه‌و كۆمپانیا و وڵاتانه‌ی سزا داوه‌ كه‌ په‌یوه‌ندیی ئابورییان له‌گه‌ڵ ئێران هه‌بووه،‌ به‌ تایبه‌تی ئێستا له‌ سه‌رده‌می سه‌رۆككۆماری تڕه‌مپدا ئه‌م گه‌مارۆیانه‌ چڕتر بوونه‌ته‌وه‌ بۆسه‌ر ئێران و به‌ پێی وته‌ی حه‌سه‌نی رۆحانی سه‌رۆككۆماری ئێران زیاتی 200 ملیارد دۆلاری به‌ ئێران گه‌یاندووه‌ گه‌مارۆ سه‌خته‌كانی ئه‌مه‌ریكا و بۆ یه‌كه‌مجار له‌ مێژوودا ده‌سه‌ڵاتدارانی كۆماری ئیسلامی دانیان به‌وه‌داناوه‌ كه،‌ ئه‌م گه‌مارۆیانه‌ موتمانه‌ی نێوان خه‌ڵك و حكومه‌تی ئه‌و وڵاته‌یان كه‌م كردۆته‌وه‌ و ئاستی هه‌ڵاوسانی 150% زیاد كردووه‌ و گه‌شه‌پێدانی ئابووری زۆر لاواز كردووه‌.

له‌ رووی سه‌ربازییه‌وه‌

ده‌وڵه‌تی ئیرانی به‌هۆی ئه‌وه‌ی ده‌وڵه‌تێكی ته‌ده‌خولی بووه‌ و به‌رده‌وام هه‌ولی داوه‌ قه‌یرانه‌ نێوخۆییه‌كانی په‌رت بكات بۆ وڵاتانی ده‌وروبه‌ر، هه‌میشه‌ له‌ هه‌وڵی خۆپڕچه‌ك كردندا بووه‌ بۆ به‌ره‌نگاری ده‌ره‌كی و نێوخۆیی و كێشه‌ی نه‌ته‌وه‌كانی به‌زه‌بری ئاگر و ئاسن و روانگای ئه‌منه‌یتی كۆنترۆڵ كردووه‌.

له‌ مێژووی چل ساڵه‌ی ئه‌و سیسته‌مه‌ی ئێستای ئێراندا كه‌ كۆماری ئیسلامییه‌ رۆژێك نه‌بووه‌ كه‌ ئه‌م وڵاته‌ له‌ جه‌نگدا نه‌بووبێت كه‌، به‌شێكی ئه‌و جه‌نگانه‌ له‌ رێگای گروپه‌كانی وه‌ك حزبوڵای لوبنان و جیهاد و حه‌ماسی فه‌له‌ستین و حوسیه‌كانی یه‌مه‌ن و گروپه‌ چه‌كداره‌كانی سه‌ر به‌ ئێران بووه‌ له‌ عێراق و ئه‌فغانستان و  هه‌ندێك وڵاتی دیكه‌ش و جه‌نگێكی راسته‌وخۆشی هه‌بووه‌ بۆ ماوه‌ی 8 ساڵ له‌گه‌ڵ ده‌وڵه‌تی عێراق له‌سه‌رده‌می ده‌سه‌ڵاتدارێتی سه‌دام حسێندا و زیانه‌كانی به‌ 500 هه‌زار كوشته‌ و بریندار و زیانی 500 ملیارد دۆلار بۆ ئێران خه‌ملێندراوه‌ ئه‌و جه‌نگه‌ و ئه‌و سیاسه‌ته‌ی ئێستا ئێران له‌ عێراق په‌یره‌وی ده‌كات، هه‌مان درێژكراوه‌ی جه‌نگی نێوان عێراق ئێرانه‌ به‌ شێوازێكی ناراسته‌وخۆ كه‌ ئه‌وكات له‌ هه‌شتاكان خومه‌ینی ده‌یگوت رێگه‌ی قودس له‌ كه‌ربه‌لاوه‌یه‌.

له‌ سه‌رده‌می جه‌نگی ئێران له‌گه‌ڵ عێراق، ئێران خاوه‌نی موشه‌ك نه‌بوو و به‌ هۆی موشه‌كبارانه‌كانی عێراقه‌وه‌ زیانی زۆری به‌ركه‌وت و روسیاش ئاماده‌ نه‌بوو موشه‌ك بداته‌ ئێران له‌و سه‌رده‌مه‌دا و پاش كۆتاییهاتنی جه‌نگی ئێران له‌گه‌ڵ عێراق، له‌ سه‌ره‌تای نه‌وه‌ده‌كانه‌وه‌ لقی ته‌كنه‌لۆجی سه‌ربازی سپای پاسداران راسپێردرا بۆ ئه‌وه‌ی كه‌ ده‌ست به‌ پرۆسه‌ی موشه‌كسازی بكرێت و بۆ ئه‌م ئامانجه‌ش سه‌دان خوێندكاری بواری فیزیا و كیمیایان نارده‌ روسیا و ئه‌وروپا و چین بۆ ئه‌وه‌ی له‌و بواره‌دا پسپۆری وه‌ده‌ست بێنن تا ئه‌و كاته‌ی كه‌ له‌ ساڵی 1995 ئێران توانی موشه‌كی زه‌وی به‌ زه‌وی به‌رهه‌م بێنێت و په‌ره‌ی پێ بدات كه‌، ئه‌م ستراتیژه‌ بۆ ئێران تێچوویه‌كی مادی زۆری هه‌بووه‌ و له‌ ده‌می خه‌ڵكی گرتۆته‌وه‌ بۆ ئه‌م بواره‌ و به‌شێكی زۆری ئه‌و موشه‌كانه‌ی به‌ نه‌هێنی داوه‌ته‌ ده‌ست میلیشیاكانی سه‌ر به‌ خۆی و باڵه‌كانیان له‌ ناوچه‌كه‌ و دوایین موشه‌كی به‌رهه‌مهێنراوی  ئێران كه‌ شه‌هابی سێ و زولفه‌قاره‌ ده‌توانێ به‌ وردی ته‌لاڤیڤ و ئورشه‌لیم و رۆژهه‌لاتی ئه‌وروپا بكاته‌ ئامانج و موشه‌كه‌كانی ئێران توانایی هه‌ڵگرتنی كڵاوه‌ی ئه‌تۆمییان هه‌یه‌، هه‌روه‌ها ئێران توانیویه‌تی فرۆكه‌ی بێ فرۆكه‌وانی جۆراوجۆر به‌رهه‌م بهێنێ و زرێپۆشی سه‌ربازی و ته‌نانه‌ت فرۆكه‌ی جه‌نگی تایبه‌ت به‌ خۆیشی به‌رهه‌م هێناوه‌ تا ئێستاكه‌ و له‌ باری ئه‌رته‌شی سایبریشه‌وه‌ وڵاتێكی پێشكه‌وتووه‌ و هێرش ده‌كاته‌ سه‌ر زۆر ناوه‌ندی سه‌ربازی جیهانی و ئه‌مریكا تا ئێستاكه‌ چه‌ند جارێك ئێرانی به‌و هێرشانه‌ تۆمه‌تبار كردووه.

له‌ روویرێكخستنی مرۆییه‌وه‌ ئێران جگه‌ له‌ هێزه‌كانی به‌سیج و هێزی ئینتیزامی

نێوخۆیی، خاوه‌نی دوو هێزی سه‌ره‌كی سه‌ربازییه‌ كه‌ بریتین له‌ :

 

1 - سوپای پاسداران.

2 - ئه‌رته‌شی میللی ئێران .

سوپای پاسداران

سوپای پاسداران به‌هێزترین هێزی ئێستاكه‌ی ئێرانه‌ كه‌، خاوه‌نی لقێكی ده‌ره‌كییه‌ به‌ ناوی سوپای قودس و هه‌روه‌ها له‌م هێزه‌دا چه‌ند لقێكی وه‌ك هێزی ده‌ریایی و هه‌وایی و زه‌مینی هه‌یه‌ كه‌ له‌ چه‌ند له‌شكرێك پێكهاتوون وله‌ ژێرفه‌رمانی راسته‌وخۆی ئایه‌توڵاخامنه‌ییدان و موشه‌كه‌ دوورهاوێژه‌كانی ئه‌م وڵاته‌ش به‌و هێزه‌ن. 

شایانی باسه‌ هه‌ر كه‌س له‌ سه‌رانسه‌ری جیهان به‌ تایبه‌تی له‌ ناوچه‌كه‌ ده‌توانێ ببێته‌ ئه‌ندامی سپای پاسداران ئه‌گه‌ر ره‌گه‌زنامه‌ی ئێرانیشی نه‌بێت
.

 

    ئه‌رته‌شی میللی ئێران

ئه‌رته‌شی ئێران بنه‌ماكه‌ی له‌ سه‌رده‌می ره‌زا شاوه‌ دامه‌زراوه‌ و به‌ هاتنه‌ سه‌ركاری كۆماری ئیسلامی ئه‌م ئه‌رته‌شه‌ به‌ هه‌ندێك ئاڵوگۆره‌وه‌ به‌رده‌وام مایه‌وه‌ و كۆماری ئیسلامی فه‌رمانده‌ باڵاكانی ئه‌و ئه‌رته‌شه‌ی خانه‌ نشین كرد و له‌ جێگه‌ی ئه‌وان فه‌رمانده‌كانی سوپای پاسدارانی داناوه‌، شایانی باسه‌ ئه‌م ئه‌رته‌شه‌ هه‌م پێرسونێلی فه‌رمی هه‌یه‌ و هه‌م سه‌ربازی ئیجباری كه‌ هه‌ر كه‌سێكی ره‌گه‌زی نێر له‌ ئێران ته‌مه‌نی گه‌یشته‌ 18 ساڵ ده‌بێ نیزیك دوو سال سه‌ربازی بكات، دیاره‌ سه‌ربازی له‌ سوپای پاسداران یان ئه‌رته‌ش به‌ده‌ست ئه‌و كه‌سه‌یه‌ كه‌ كامیان هه‌ڵده‌بژێری بۆ حزمه‌تی سه‌ربازییه‌كه‌ی به‌ڵام زۆرینه‌ی لاوانی ئێران ده‌چنه‌ ریزی ئه‌رته‌شه‌وه‌.

چه‌كه‌كانی ده‌ستی سوپای میللی یان ئه‌رته‌ش چه‌كی كلاسیكین و چه‌كی پێشكه‌وتووی ئێران له‌ ده‌ستی ئه‌م سوپایه‌ نین و به‌ ده‌ست سوپای پاسدارانه‌وه‌ن. به‌ جۆرێك له‌ جۆره‌كان ئه‌رته‌شی ئێران له‌ په‌راوێزدایه‌ و سوپای پاسداران ده‌ستی به‌هێزی سیسته‌می سیاسی – سه‌ربازیی ئێرانه‌.

هه‌روه‌ها هه‌ر كه‌س ده‌بێته‌ پێرسونێلی فه‌رمیی یان سه‌رباز له‌ ئه‌رته‌شی ئێراندا ده‌بێت خاوه‌نی ره‌گه‌زنامه‌ی فه‌رمی وڵات بێت و وه‌ك سوپای پاسداران نییه‌ كه‌ ئه‌ندامگیری ده‌كات له‌ ده‌ره‌وه‌ی سنووره‌كانی ئێرانیش.

پارته‌ سیاسیه‌كان له‌ ئێراندا

به‌ پێی ده‌ستووری بنه‌ره‌تی ئه‌و وڵاته‌ رێگه‌ به‌ دامه‌زراندنی پارتی سیاسی دراوه‌، به‌ڵام له‌سه‌ر ئه‌رزی واقع ئه‌مه‌ جێبه‌جێ نه‌بووه‌ و ئێمه‌ شاهیدی دوو جۆر پارتی سیاسین له‌ ئێران:

یه‌كه‌م: ئه‌وانه‌ی كه‌ له‌ نێو سیسته‌می ده‌سه‌ڵاتی ئێراندا چالاكی ده‌كه‌ن.

دووهه‌م: ئه‌وانه‌ی كه‌ یاساغن و له‌ده‌ره‌وه‌ی سیسته‌می سیاسی ئێران چالاكی ده‌كه‌ن.

ئه‌و حیزبانه‌ی چالاكی نێوخۆییان هه‌یه‌.
                                                                                                          

 




 

هه‌روه‌ها له‌ حزبه‌ قه‌ده‌غه‌كاندا ئه‌م حزبه‌ غه‌یره‌ فارسانه‌ش بوونیان هه‌یه‌ كه‌         له‌گه‌ڵبه‌شێكی زۆری حزبه‌ كوردییه‌كان كۆنگره‌یه‌كیان پێكهێناوه‌ له‌ ئه‌وروپا به‌ ناوی   كۆنگره‌ی میلیه‌ته‌كانی ئێرانی فیدراڵ:                                                                                 

جبهه متحد بلوچستان –ایران (جمهوریخواهان)
جبهه مردم بلوچستان
جنبش فدرال دمکرات آذربایجان
حرکت ملی – دمکراتیک ترکمن
حزب اتحاد بختیاری و لرستان
حزب تضامن دموکراتیک الاھواز(عربستان)
حزب مردم بلوچستان
سازمان دفاع از حقوق ملی خلق ترکمن
سازمان مردمى کُرمانج (کردھاى خراسان)
کانون فرهنگی و سیاسی آذربایجان
کانون فرھنگى و سیاسى خلق ترکمن

                 


شایانی باسه‌ ئه‌م حزبانه‌ به‌شێكیان حزبی سه‌رتاسه‌رین به‌ڵام زیاتر فارسه‌كان ئیداره‌یان ده‌كه‌ن كه‌ حزبی سه‌رتاسه‌رییان پێ ده‌وترێ.


به‌شی دووهه‌می حیزبه‌كان مه‌به‌ست حیزبه‌ قه‌ده‌غه‌كانه‌ سه‌ر به‌ نه‌ته‌وه‌ غه‌یره‌ فارسه‌كانن و به‌ هیچ جۆرێك فارسه‌كان تێیاندا به‌شدار نین و هیچ هاوپه‌یمانه‌تیه‌كیشیان نییه‌ له‌گه‌ڵ فارسه‌كان، ته‌نها چه‌ند نوخبه‌یه‌كی فارسه‌كان نه‌بێت له‌ ده‌ره‌وه‌ی ئێران له‌گه‌ڵ هه‌ندێك له‌و حزبانه‌ كه‌ خوازیاری مانه‌وه‌ی ئێرانن به‌ یه‌كگرتوویی و خوازیاری فیدرالین له‌ پێوه‌ندیدان.


كۆماری ئیسلامی حزبه‌ قه‌ده‌غه‌كان به‌ ته‌واوی ره‌ت ده‌كاته‌وه‌ و حیزبی نه‌ته‌وه‌ غه‌یره‌ فارسه‌كان به‌ جیاییخواز و نۆكه‌ری ئیسرایل و ئه‌مریكا نێوده‌بات و ته‌نانه‌ت حزبه‌ ئۆپۆزسیۆنه‌كانی كۆماری ئیسلامی به‌شی فارسه‌كان به‌ حزبی نه‌ته‌وه‌ غه‌یره‌فارسه‌كان ده‌لێن جیاییخواز و خائین به‌ وڵات، به‌مه‌رجێك خۆشیان قه‌ده‌غه‌ن.

ده‌ره‌نجام

ئیران له‌به‌رده‌م كۆمه‌لێك ته‌حه‌دیاتی كۆمه‌ڵایه‌تی – سیاسی و ئه‌منیه‌تیدایه‌ و ده‌ستێوه‌رده‌رییه‌كانی ئێران له‌ ناوچه‌كه‌ كه‌ له‌ ده‌ره‌وه‌ی یاسا و عورفی نێوده‌وڵه‌تییه‌ له‌ لایه‌ك و كێشه‌ نێوخۆییه‌كانی ئه‌و وڵاته‌ و پێشێلكردنی ئازادییه‌ تاكه‌كه‌سی و نه‌ته‌وه‌یی و مه‌زهه‌بیه‌كان ئه‌و راستییه‌مان بۆ دوپات ده‌كه‌نه‌وه‌ كه‌ ئه‌م وڵاته‌ ئه‌گه‌ر به‌ زه‌بری هێز و ده‌سه‌ڵاتی ناڕه‌واش توانیبێتی تا ئێستا به‌رده‌وام بێت، به‌ڵام ئه‌و گرفته‌ سیاسی وئه‌منیه‌تی و نه‌ته‌وه‌ییانه‌ی له‌به‌رده‌میدان و بودجه‌یه‌كی گه‌وره‌ ته‌رخان ده‌كات بۆ سه‌ركوتی نه‌ته‌وه‌كان ئه‌م وڵاته‌ی به‌رده‌وام له‌به‌رده‌م ئه‌گه‌ری شه‌ری نێوخۆیی داناوه‌، ئه‌م ئه‌گه‌ره‌ش له‌ گه‌ڵ هاتنه‌ ئارای گۆرانی هه‌ر چه‌شنه‌ باڵانسێكی هێز له‌ ناوچه‌كه‌ و نێوخۆی ئێراندا كراوه‌یه‌ و به‌ شێوه‌یه‌كی گشتی ده‌توانین بڵێین ئێران وڵاتی قه‌یرانه‌كانه‌.

 

 

 



ئه‌م بابه‌ته 746 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌

بابەتەکانی تری نوسەر