دژایەتی توركیای ئەردوغان بەرامبەر ئیمارات و ئیسرائیل

شەرێ ئیسرائیل- عەرەب، ئیسرائیل-فلستین یان ژی ئیسرائیل- موسلمانان، ھەر ناڤەك لێ بێتە نێرین، مێژویەك دویر و درێژ ھەیە. كومەك شەرێن مەزن د ناڤبەرا عەرەب و ئیسرائیل ھاتینە كرن
PM:11:22:20/08/2020
دۆسیە: هەرێمایەتی
پاراستنا ئیسرائیل گرێدایێ ھندێ یە كو ئیسرائیل دێ خاكا داگیركری بو وڵاتێن عەرەبی زڤرینیت.

دکتۆر سەردار موسى
مامۆستای زانکۆی دهۆک


‎ل سەر ئاستێ جیھانی و نێڤ نەتەوەی،‎ ژلایێ نەتەوەیێن ئێگرتوو ڤە ئێكەم بریار ، بریارا 242 ئەنجومەنێ ئاسایش ‎‎سالا 1967 ‎ ئاشتی یا د ناڤبەرا ئیسرائیل و عەرەبان ل سەر بنەمایێ " خاك- ئاشتی" دارشتی یە. واتە، ئاشتی و دابینكرنا پاراستنا ئیسرائیل گرێدایێ ھندێ یە كو ئیسرائیل دێ خاكا داگیركری بو وڵاتێن عەرەبی زڤرینیت.

ھەتا نوكە‎ ل سەر ئاستێ جیھانی، ھەرێمایەتی 11 ھەولێن جدی (بریاری 242، 1967، رێككەوتنی كەمپ دێڤید 1978، كونفرانسی مادرید 1991، رێككەفتننی ئوسلو 1993، كوبونەوەی  لوتكەی پروژەی ئاشتی عەرەب 2002، نەخشە رێگا 2003، ئانااپولیس 2007، واشینتگتون 2010، پاریس، 2017، پروژەی ترامپ 2020 ‎) ھاتینە داین كو ئەڤ ناكوكی یا نێزیكی سەدەیەكێ، بێتە چارەسەركرن.

كوتا رێككەفتن، ‎پروژەیا ترامپ ‎ ب ناڤێ " رێككەفتنا سەدە"، ئێكە ژ وان پروژێن كو گەلەك دەوڵەتێن عەرەبی تێدا بەشدارن، و رەخنەیەك بەرفرە ژی ژ ڤێ پروژەیێ ھاتیییە گرتن. ‎ئێك ژ ‎دەرئەنجامان، رێككەفتنا د ناڤبەرا ئیمارات- ئیسرائیل تێتە پێناسەكرن. ‎ 

رێككەفتنا د ناڤبەرا ئیسرائیل- ئیمارات كو ب رێككەفتنا " ئیبراھیم" ھاتیە ناڤكرن، بێ ھوكار نینن، بەلكو خاوەن پەیامەك كومەلایەتی یە ژی، ل ژێر ناڤێ ئیبراھیم، سێ ئولێن " موسلمان، مەسیحی و یەھودی" پێكڤە دژین، و پێویستی یەكا ئاسایشی  د ڤێ ناڤبەرێ دا ھەیە  ئەو ژی ھەولدان بو دروستكرنا بنەمایێ ژینگەھەكا سەقامگیر و پێكڤەژیانەك ئاشتیانە.

ل سەر ئاستێ جیھانی پێشەوازی یەك بێ وێنە ژ پێنگاڤا " بێ ھاوتایێ" ئیماراتی ژ بوی ئاسایی كرنا پەیوەندیێن خوە د گەل ئیسرائیل ھاتییە كرن، رێكەفتننەك ھەمەگیر دبوارێن ئابوری، تەكنولوژی و ئاسایشی، و رێكخوشكرن بو سەرەداناێن ھاولاتیێن ھەردو وەڵاتان‎. پێنگاڤا ئیمارات بویە ھوكارێ ھندێ كو ،كومەك سەركردێێن وەڵاتێن ‎عەرەبی‎ كراسێ شەرمێ ژ بەر خوە بكەن‎ و ئەشكەرە پشتگیری ژ پێنگاڤا ئێمارات-ئیسرائیل بكەن. بو نمونە، مەغرب، موریتانیا، عەمان" و ھتد ئاماژە ب ئاسایی كرنا ‎پەیوەندیێن خوە د گەل ئیسرائیل دكەن. ب پێنگاڤەك وەھا ‎پەیوەندیێن عەرەب-ئیسرائیل توشی ‎وەرچەرخانەك نوی دبیت. ‎

بوچی ئەردوغان قەلسە ب رێككەفتا ئیمارات ئیسرائیل

 د پرسا كو نوكە بویە ھوكارێ ناكوكی یەك مەزن د ناڤبەرا توركیا – یونان- مسر و ئێكێتی ئوروپا، پرسا تایبەت ب دیاركرنا سنورێ ناوچەیا ئابوری ل ناڤ دەریایێ ناڤەراستە، كو ئیمارات ژێ جھێ خوە دگریت، توركیا  ھەست ب گوشارێن جدی د ڤی بواری دەكەت، تایبەی ژی پشتی ئیسرائیل ب ئەشككەرە پشتەڤانی یا خوە ژ بوی یونان بەرامبەر توركیا ئەشكرە كری یە.‎

لەور اژ بوی كێمكرنا گوشاران ‎‎توركیا ھەلسەنگاندن ژ بوی بیروكەیەك نوی دكەت،‎ ئەردوغان پرسا  رێككەفتن د گەل ئیسرائیل،‎ دبیت كو بێخیتە بەر دەستێ بەرپرسێن ئیسرائیل ب مەرەما ‎‎ھندێ ئیسرائیل نەچیتە بەرەی یونان، مسر، قبرس و فرانسا، ئێك ژ وان فاكتەرێن كو بویە ھوكارێ مەترسی بو سەر دەڤەرا دەوروبەرێ توركیا، پێشكەفتنێن د بوارێن پیشەسازی یا لەشكەری یا توركیا یە ل سەردەمێ ئەردوغان.‎

بھێززبونا ھێزا لەشكەری یا توركیا ھاوسەنگی یا ھێز ل دەڤەرێ توشی گوران كری یە. ئەڤ ئێك ‎ھانا دەڵەتان ددەت كو د ئاستێ ھێزا لەشكری، بگەھین ئاستێ توركیا. ھەروەھا ژی كومەك تێزێن وەكی " وەڵاتێ شین"  و ززیندوكرنا " میساقێ ملی"  ‎ژ وان ھیمایانن ‎ كومەلگەھا جیھانی تایبەت ئوروپا، ئەمریكا و وەڵاتێن روژئاڤا و بگرە روسیا ژی ھەلسوكەوتێن وەھا ژ توركیا قەبول ناكەن.‎ وەكی گرێمانە، ‎ دبیت كو پێكدادنەك ھاوپەیمانەی یەك لەشكەری ژ بوی روبرو بونا توركیا بێتە ئارا، و ئەڤ ئێك ژی مەترسیدارە. 

راستە ئێكتی ئوروپا ھەتا نوكە ھەلوێستا خوە یا دوماھھیك دیار نەكری یە، و نوكە ‎پتر كار ل سەر ‎رێكارێن دیپلوماسی دكەت ژ بوی چارەسەركرنا تەنگەژەیا ناڤبری. ‎بەلێ، ئەگەر پرس بویە جدی، ئێكێتی یا ئوروپا ب زەحمەت بشێت پشت ل یونانێ بكەت.‎ 

روژنامەیا یەنی شەفەق كو دامەزراوەیەك " پروپاگەندەیا ئاكپارتی" تێتە پێناسەكرن،  بەردەوام وێنەیەك وەسا ل دەڤ خوینەری دروست دكەت، كو ھاوپەیمانی یەك نێڤ نەتەوەی و جیھانی ل دژی توركیا ھەیە و ئارمانجا ھاوپەیمانی یەك وەھا كو " فەتو و پ.ك.ك." ژی بەشكەن، ژ ناڤبرنا توركیایە. ‎‎تایبەت ب پرسا ئیمارات-فلستین، بەردەڤكێ ئەردوغان رێككەفتنا ئیمارات و ئیسرائیل وەكی خیانەتەك بەرامبەر پرسا فلستین وگەلێ وێ پێناسە دەكەت، و پشتەڤانی ژ فلستین وەكی ھەلوێستا بەردەواما  ‎توركیا، پێناسە دكەت.

‎پرسەك دی كو ئەردوغان دڤی بواری دا ئازراندی یە، پەیوەندیێن ئیمارات و توركیایە، ئەردوغان ‎پێداچون ب پەیوەندیێن توركیا و ئیمارات خستیە روژەڤا راگەیاندنا توركیا. ‎‎‎رێككەفتنا ئیمارات- ئیسرائیل ل ڤی كاتی بەھانەیەك باش خستیە بەر دەستێ ئەردوغان، ھەژی ئاماژە پێكرنە، پرسا پەیوەندیێن توركیا وئیمارات، پرسێن كێبەركێین سیاسی و جیوستراتێژیكن ل پانتایەك جوغرافی بەرفراوان.

لیبیا، ئێك ژ ناڤەندێن جیوستراتێژیكە توركیا و ئیمارات كێبەركی كارن. پشتەڤانی یا ئیمارات ژ حەفتەر، پلانێن توركیا ل لیبیا توشی ئاستەنگێن مەزن كرینە. توركیا ئیمارات تاونبار دكەت كو ل پشت بومبارانا فروكەخانەیا " وەتیە" كو بویە ھوكارێ ھندێ سیستەما بەرگری یا توركیا بێتە تێشكاندن. 

توركیا ژ بلی ھندێ كو ئیمارات تاوانبار دكەت پشتەڤانی ژ ‎ژنرال حەفتار و مسر دكەت، ‎د ھەمان دەم ‎ل سومالیا و یەمەن و بگرە سوریا ژی توركیا ب دەستوەردانێن ئیمارات قەلس بویە.

ب دیتنا توركیا، ئیماات پێی خوە ژ بەركا خوە درێژتر دكەت، و ل دەمەك گوناجاو دێ بەرسڤا ئیمارات بدەت، ئێك ژ وان پێنگاڤێن و پتر ژ ھەردەمەكێ بویە ھوكارێ تورەبونا توركیا، بریارا ئاسایی كرنا پەیوەندیێن ئیماراتە ‎د گەل رژێما سوریە، كوب ڤەكرنا بالوێزخانەیا خوە ل ھەیڤا 3ێ 2018 ، بویە ھوكارێ ھندێ ئابلوقەیا دیپلومماسی ل سەر رژێما ئەسەد ھەتا رادەیەك باش بێتە راكرن، فاكتەرەك گرینگ ژ ڤێ تورەبونا ئەردوغان ، تاوانباركرنا ئیمارات ب ھندێ ‎كو پشتگیری ژ رێڤەبەریا خوسەر یا روژئاڤا دكەت،‎ ئەڤ ئێك ژی نە ب دلێ توركیایە. 

پەیوەندیدار ب پەیوەندیێن توركیا-ئیسرائیل، بەری بەربەلاڤ بونا ‎نەخوشیا كورونا ل سەر ئاستێ جیھانێ، روژانە 12 فروكە ژ فروكەخانێن توركیا بو ئیسرائیل و بەرۆڤاژی ھاتو چو دكرن. د بوارێ ئابوری، ھەناردەیا توركیا بو ئیسرائیل ل گورەی دەستەیا ئامارا توركیا ل ھەیڤا 6ێ 2020 بو ئاستێ 378 ملیون دولاران بەرز بویە بەرامبەر 259 ملیونێن ھەیڤا 5ێ 2020. دەرئەنجام  دشێت ئەڤ ئێك بێتتە ‎بەرجەستەكرن، ھەلوێستێن ئەردوغان بەرامبەر ئیسرائیل دبوارێ سیاسی دا‎ " پوپولیستی ‎" ی نە، بەرۆڤاژی‎ د بوارێ ئابوری ‎ پەیرەو ژ سیاسەتەك "پراگماتیك یان ژی واقعگەرایی" تێتە كرن.

ئێك ژ فاكتەرێن كو ئەردوغان پ رێككەفتنەك وەھا قەلس بویە، دوو لایەنەیە، ئیسرائیل ئێدی ل روژھەلاتا ناڤین پتر ژ ھاوپەیمان یان ھەڤالەك دێ ھەبیت، و توركیا ھەردەم ڤیایە كە ئەو ئەكتەر بیت، ل روژھەلاتا ناڤین پشتا ئیسرائیل ب وێ گەرم بیت. نوكە، ئیسرائیل، ب بەرفرەبونا سنورێ پەیوەندی یان، دەرفەتا جولەیەك بەفراوان تر ل ھەرێما باكورێ ئەفریقیا و روژھەلاتا ناڤین بو پەیدا بویە.

دبیت رێككەفتنا ئیمارات-ئیسرائیل ئەڤ تێگەھیشتن ل دەڤ توركیا دروستكریبیت ‎بیتە فاكتەرەكێ گرینگ و رێگر بو " بەرزەفریێن توركیا" ل روژھەلاتا ناڤین، دبیت كو گوشار ژی ل سەر ئیسرائیل بێنە كرن كو دەست ژ پشتگیریێن خوە یێن بەرفرە ژ توركیا بەردەت كو مەترسی تێننە دیتن بو سەر جوغرافیا عەرەبی‎.  خواستەك وەھا دبیت كو ئیسرائیل ھەلسەنگاندنەك جدی بو بكەت، تایبەتی ژی كو نوكە ھەولێن جدی ھەنە كو تورا پەیوەندیێن ئیسرائیل و عەرەبی پێشڤەچونەك بەرفرەتر ب خوە ڤە ببینیت، ئەڤ دبیتە ھوكاری لاوازكرنا پێگەھا توركیا ل روژھەلاتا ناڤین، د ھەمان دەم ژی.

ل سەردەمێ ئەردوغان –ئاكپارتی، شێوازێ پێناسەكرنا ئیسرائیل ھاتیە گوھورین. د ڤی بواری دا ناكوكیێن جدی ل سەر فلستین د ناڤبەرا ھەردو ئالی یان دا ھەیە،  ژ پێشەوازیكرنا ئەردوغان ژ سەركردەیەن حەماس، و داڤوس و ‎پرسا گەمی ‎" ماڤی مارمارا"، كو بویە ھوكارێ كوشتن ‎چەندین ھاولاتیێن تورك ژ لایێ ھێزێن ئیسرائیلی ڤە، بویەرێن بەرچاڤن. ‎ئێسرائیل پشتی 6 سال و نیڤان ‎ب پێدانا 20 ملیون دولاران قەرەبو ‎،‎داخوازا لێبورینێ ژ توركیا كر.

ئەگەر چی سەرڤە وەسا دیارە پەیوەندیێن توركیا و ئیسرائیل گەلەك خرابن، بەلێ بەرۆڤاژی ڤێ یەكێ دروستە. ‎ل دەڤ ھاوپەیمانێن روژئاڤایێن توركیا  ھەست ب دلگرانی یەك بەرفرە ‎‎ژ ڤێ شێوازێ ھەلسوكەوتێن ئەردوغان  بەرامبەر ئیسرائیل تێتە كرن، و ‎بویە ھوكارێ ‎دروستبونا ‎دوژمنی یەك جدی بەرامبەر ئیسرائیل ‎ل ناڤ توركیا و ‎ وەلاتێن موسلمان.‎

د مەدایا نێزیكی ئاكپارتی تایبەت ژی یەنی شەفەق، كو تەژی یە ژ بابەتێن " تیورێن موئامرە" و پتر ژی وەكی دەزگەھەكێ  پروپاگەندەیا ئاكپارتی تێننە دیتن، پێنگاڤێن ل روژھەلاتا ناڤین تێننە ئاڤێتن وەكی دروستكرنا بەرەیەكێ دژی توركیا وێنە دكەت. وەكی ئاماژە پێكرن، ‎ئیرو ل روژھەلاتا ناڤین وەلاتێن موسلمانێن نا-عەرەب ئێدی خوە ژ بن سێبەرا " ھێزز و بریارێن روژئاڤایێ" رزگاركرینە و بوینە خاوەن بریارێن سەربخوە.‎

توركیا و ئیران بەرەیەك وەھا پێك تینن، ئەو بەرەیێ كو گورەی پێناسەیا روژنامەیا ناڤبری ب " بەرەیێ بەگرەی/مقاومە" تێتە پێناسەكرن، وەكی ئانتی تێزەك دژی پروژەیا " روژھەلاتا نوی" یا ئەمریكی، ستراتێژی یا توركیا/ئەردوغان‎" پوپولیستی" بیت یان نە، ل سەر ڤێ یەكێ ھاتییە دارشتن كو دڤێت ‎ئەمریكا ژ روژھەلاتا ناڤین دەربێخیت، ل گورەی بووچونێن توركیا ‎دەوڵەتێن عەرەب پتر ھەولێن پاراستا خوە ددەن ب رێكا دروستكرنا ھاوپەیمانێن تایبەت د گەل ھێزێن روژئاڤا ژ وان ژی ئەمریكا.‎

سیاسەتا نوكە كو توركیا پەیرەو دكەت، ل سەر ‎تەحەدیكرنا روژئاڤا ب تایبەتی ئەمریكا و ئوروپا  و ھەروەھا ژی روسیا ھاتییە دارشتن. ‎‎د بابەتەكێ دا ، كەنالا ئەلجەزیرە ھەمان بوچونا روژنامەیا یەنی شەفەق دوبارە دكەت تایبەتی ب ھندێ كو ‎دروستكرنا ھاوپەیمانی د گەل ئیسرائیل ژ لایێ ئیمارت ڤە پتر ژ بوی ‎ رێكخستنا  ‎ھاوپەیمانی یەك دژی توركیا و ئیران بێتە دروست كرن ل دەڤەرێ. 

بابەتەك ‎مێژوی گرێدایێ پەیوەندیێن ئیمارات و ئیسرائیل ‎بو سالا 1990 دزڤریت، د ڤێ قوناغێ‎ ھەردو ئالی‎ب شێوەیەك ڤەشارتی د بوارێ " ئالوگوریا زانیاریێن ئیستخباراتی" پەیوەندی ھەبوینە.

ئەڤ كولتور ل دەڤ گەلەك وەڵاتێن دیێێن ھەرێمی ھەیە تایبەت ب پەیوەندی د گەل ئیسرائیل. ‎ھەروەھا ژی ئاماژە ب وێ تێتە كرن كو خاكا ئیمارات چەندین جاران بو كوشتن و تیرورا بەرپرسێن فلستینی ژ لایێ ھێزێن ئیسرائیلی ڤە بكار ھاتیە ‎ تایبەتی ژی كوشتنا موحمەد مەحبوب ل سالا 2010ێ ئێكە ژ بویەرێن بالكێش. ل بنەرت دا، پرسا فلستین، پرسا نەتەوەیا فلستینە. یا راستی بیت، وەڵاتێن موسلمان و عەرەب پرسا فلستین وەكی كارتەكێ سیاسی ژ بوی پاراستنا بەرژەوەندیێن خوە ل سەر ئاستێ جیھانی و ھەرێمایەتی، ب شێوەیەك ئاشكرە بكار تینن. ئەوێ باجێ ژی ددەت، نەتەوەیا فلستینە، كو بویە " زیندانیێ" قەول و قەرارێن ڤالەیێن وەڵات و دەوڵەتێن موسلمان، بێ كو بەرھەمەك جدی بو چارسەركرنا پرسا نەتەوەیا فلستین ھەبیت.

‎لەورا، یەكەم پێنگاڤ كو بەرپرسێن سیاسیێن فلستینی بیر لێ بكەن، پرسا خوەرزگاركرنە ژ " زیندانی بونێ" د دەستێ بەرپرسێن وەڵاتێن موسلمان و عەرەب،‎ گرینگە بریاردەرێن فلستین ‎ب خوە، بریاردەرێ سەرەكی بن د پرسا ئاشتی د گەل ئیسرائیل، ‎ پەیاما بریاردەرێن ئیمارات بو جیھانا عەرەبی/موسلمان سەبارەت ب ئاسایی كرنا پەیوەندی یان ئەشكەرەیە، كو ئێدی ئامادە نینن ‎بەرژەوەندیێن خوە یێن ستراتێژیك و نەتەوەی بكەن قوربانیێ پرسەكێ، كو د بنەرەت دا نە پرسا وانە، بەلكو پرسا " نەتەوەیا فلستینە".

لەورا، ئەڤ ئێك دەستپێكەك جدی یە كو دڤێت بەرپرسێن فلستین ژی ب جدی وەربگرن، و دبیت ل داھاتو دا ھاندەرێ ھندێ بیت، كو بریاردەرێن فلستینی، ئێدی نەشێن دژایەتی یا پروژێن پێشكێش كری ژ لایێ كومەلگەكا نێڤ نەتەوەی بن ژ بوی چارەسەرەكرنا ناكوكیێن فلستین-ئیسرائیل. 



ئه‌م بابه‌ته 703 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌

بابەتەکانی تری نوسەر