كوەیت‌ و عێراق دوو هاوسێی ناتەبا

كوەیت ‌و عێراق هەرچەندە هاوسێی یەكترن‌ و (240) كیلۆمەتر سنوری هاوبەشیان لەگەڵ یەكتر هەیە، بەڵام پەیوەندییەكی دۆستانەیان نەبووە. كوەیت وڵاتێكی بچووكەو روبەرەكەی حەڤدە هەزار كیلۆمەتر دووجایە، لە سەدەی شانزەدا میرنیشنێكی بچووك بووە.
PM:01:56:05/10/2020
دۆسیە: عیراقناسی
عێراق لە دانپێدانان بە كوەیتە وە تاوەكو داگیركردنی.

بارام سوبحی
رۆژنامەنووس و وەرگێڕ



مەدحەت پاشای والی عوسمانی لە بەغدا، لە ساڵی (1870) كوەیت دەكاتە شارۆچكەیەكی سەر بە عێراق‌ و نازناوی قایمقام بە فەرمانڕەوای كوەیت دەدات.

یەكەم دیاریكردنی سنوری نێوان هەردوو وڵات لە ساڵی (1913) بوو بەگوێرەی پەیماننامەی ئەنگلۆ عوسمانی، عوسمانییەكان دانیان بە سەربەخۆیی كوەیت ‌و سنورەكەیدا نا. دوای جەنگی یەكەمی جیهانی‌و داگیركردنی عێراق لەلایەن بەریتانیاوە، ئینگلیز دانی بە سنوری كوەیتدا نا. لە (1932) سەرۆك وەزیرانی عێراق نوری سەعید دانی بە سنوری نێوانیاندا نا. 

لەدوای دروستبونی دەوڵەتی عێراقەوە لە سەرەتای بیستەكانی سەدەی رابردودا، تەنیا شافەیسەڵی یەكەم‌و فەیسەڵی دووەم نەبێت، بەرپرسانی عێراق ئەگەر بە لێدوانێكی بچووكیش بێت باسی كوەیتیان كردووەو هیوای گێڕانەوەیان بۆ عێراق خواستووە.

د.جەواد هاشم راوێژكاری ئەنجومەنی سەركردایەتی شۆڕش‌و وەزیری پلاندانان لەماوەی ساڵانی (1968 - 1970)‌و (1972 - 1974)، لە بیرەوەرییەكانیدا بەناونیشانی یادەوەرییەكانی وەزیرێكی عێراقی، باس لە مێژوی ململانێ‌‌و ناكۆكییەكانی نێوان عێراق‌و كوەیت لە دروستبونی دەوڵەتی عێراقەوە تاوەكو داگیركردنی كوەیت لەلایەن سەدام حسێنەوە لە ساڵی (1990) دەكات.

سەردەمی پاشایەتی... قۆناغی هەڕەشە.

دیارترین ناكۆكییەكانی نێوان كوەیت‌و عێراق لە سەردەمی پاشایەتیدا (1920 - 1958)، لە ساڵی (1938) رویدا. لەكاتێكدا شاغازی پادشای عێراق، هەڵمەتێكی راگەیاندنی دەستپێكرد، رۆژنامەو رادیۆیەكی تایبەتی لە كۆشكی زهور بەكارهێنا، داوایدەكرد كوەیت بە عێراقەوە بلكێنرێت، بەو پێیەی كوەیت بەشێكی دانەبڕاوە لە عێراق. پادشا دورتر رۆیشت‌و چەند یەكەیەكی سوپای لەسەر سنوری كوەیت مۆڵدا. هەڵمەتێكی فراوانی راگەیاندنی دەستپێكردو داوای لەناوبردنی ماڵباتی فەرمانڕەوای كوەیتی دەكرد، بەو پێیەی خێزانێكی دواكەوتون‌و بەریتانیا بەسەر كوەیتدا سەپاندونی، بەبێ‌ ئەوەی ماف‌و بەڵگەیەكی قانونیان هەبێت.

لەبەرانبەردا بەریتانیا پەیامی خۆی بە عێراقییەكان گەیاند، ئەگەر بێتو هێزە عێراقییەكان بچنە ناو خاكی كوەیتەوە، ئەوا بەریتانیا ناچار دەبێت لەڕوی سەربازییەوە بۆ پاراستنی كوەیت دەستوەربدات.

قاسم: كوەیت بەشێكەلە بەسرە.

لە بەرەبەیانی چواردەی تەمموزی (1958) كۆتایی بە قۆناغی پادشایەتی لە عێراق هێنراو سیستمی كۆماری راگەیەنرا، عەبدولكەریم قاسم بوە كەسی یەكەمی وڵات، هەتا لە ساڵی (1963) بەهۆی كودەتایەكی سەربازییەوە لە دەسەڵات خراو كوژرا.

لە (19/حوزەیران/1961) حكومەتی بەریتانیا لە جڤاتی گشتی (مجلس العموم) وڵاتەكەیدا رایگەیاند بڕیاریداوە كۆتایی بە ئینتدابی لەسەر كوەیت بهێنێت، بەو هۆیەوە پێویستە حكومەتی كوەیت كاروباری سیاسەتی دەرەوەی خۆی لە ئەستۆبگرێت، لەگەڵ مانەوەی بەرپرسیارێتی بەرەڤانیكردن لێی، لەسەر ئارەزوی شای كوەیت.

لە (25/حوزەیران/1961) عەبدولكەریم قاسم لە بەیاننامەیەكی فەرمیدا رایگەیاند: كوەیت بەشێكی دانەبڕاوە لە عێراق، عێراق دان بەهیچ رێككەوتنامەیەكی ساختەدا نانێ‌ كە هێزە ئیمپریالییەكاندا بەسەر كوەیتدا دەیسەپێنن، لەوانە رێككەوتنامەی ساڵی (1899) كە تێیدا ئینتدابی بەریتانی بەسەر كوەیتدا سەپێنرا. 

بەیاننامە فەرمییەكەی عێراق جەختی لەوە دەكردەوە لەكاتی حكومی عوسمانیدا كوەیت بەشێك بووە لە ویلایەتی بەسرە، بۆیە حكومەتی عێراق مەرسومێكی دەركردوە بۆ دامەزراندنی عەبدوڵا سالم سەباح فەرمانڕەوای ناوچەی كوەیت بە ئەمیری كوەیت.. لەسایەی ئەم دۆخەدا حكومەتی عێراق بەخێرایی رایگەیاند ئامادەیە یارمەتی كوەیت بدات‌و بیپارێزێت لەڕوی سەربازییەوە ئەگەر ئەمیری كوەیت داوابكات.

لە (26/6/1961) ئەمیری كوەیت سەربەخۆیی وڵاتەكەی راگەیاند، لەكاتێكدا وەزیری دەرەوەی عێراق سەرقاڵی گەیاندنی یاداشتێكی فەرمی بوو بە ئەندامانی سلكی دیبلۆماسی عەرەبی‌و بیانی لە عێراق، تیایدا داخوازییەكانی عێراق لە كوەیت رونكرابۆوە.

رۆژی دواتر جەمال عەبدولناسر پشتیوانی وڵاتەكەی بۆ سەروەری‌و سەربەخۆیی كوەیت‌و دژایەتی هەوڵەكانی عێراقی بۆ لكاندنەوەی راگەیاند. بەریتانیاش هۆشداری بە قاسم دا لەهەر هەوڵێك بۆ لكاندنەوەی كوەیت بە عێراقەوە، هاوشانی كوەیت وەستا لە بەرگریكردن لە سەروەری‌و سەربەخۆیی ئەو وڵاتە. ئەمەریكاش جەختی لە سەربەخۆیی كوەیت كردەوە. شاسعودی پادشای سعودییەش یاداشتێكی بۆ پادشاو سەرۆكە عەرەبەكان ناردو سەركۆنەی لێدوانەكانی قاسمی كرد، جەختی كردەوە لەكاتی قەیرانەكاندا وڵاتەكەی هاوشانی كوەیت دەوەستێ‌.

رۆژی (30/6/1961) كوەیت (بە یارمەتی حكومەتی بەریتانیا) سكاڵایەكی پێشكەش بە ئەنجومەنی ئاسایش كرد، تیایدا بانگەشەی ئەوەی دەكرد كە عێراق هەڕەشە لە ئاسایش‌و سەلامەتی دەكات‌و ئاشتی جیهانی دەخاتە مەترسیەوە. حكومەتی ئەمەریكاش هیوای خواست چارەسەرێكی ئاشتیانە بۆ داخوازییەكانی عێراق لە كوەیت بدۆزرێتەوە. لەهەمانكاتدا وەزارەتی دەرەوەی بەریتانیا رایگەیاند حكومەتەكانی ئەمەریكاو كۆماری عەرەبی یەكگرتو‌و هەندێ‌ دەوڵەتی عەرەبی دیكە ئامادەن بەرەنگاری هەر هێرشێكی عێراقی ببنەوە كە بكرێتە سەر كوەیت.

لە (6/7/1961) قاسم رایگەیاند: عێراق پەنا ناباتە بەر بەكارهێنانی هێزی سەربازی دژی كوەیت، چونكە نیازی پەلاماردانی كوەیتمان نییەو دەمانەوێت كێشەكانی نێوانمان بە رێگەچارەی ئاشتیانەو لەڕێگەی كەناڵە دیبلۆماسییەكانەوە چارەسەر بكەین.

بەعسییەكان: قۆناغی دۆستایەتی ‌و دوژمنایەتی.

لە (8/2/1963) بەعسییەكان كودەتایان بەسەر قاسمدا كردو گەیشتنە دەسەڵات. كوەیت دەستپێشخەری كردو دانی بە حكومەتی نوێی عێراقدا نا. لە (6/ئایار/1963) نوێنەری عێراق لە نەتەوە یەكگرتوەكان داوای لە رێكخراوەكە كرد دەنگدان لەسەر وەرگرتنی كوەیت بە ئەندام لە (UN) دوابخات تا ئەوكاتەی كێشەكانی نێوان عێراق‌و كوەیت چارەسەر دەكرێن، بەڵام (UN) داخوازییەكەی عێراقی رەتكردەوە. بۆیە دوو رۆژ دواتر وەفدێكی عێراقی بە سەرۆكایەتی ساڵح مەهدی عەمماش وەزیری بەرگری، تاڵیب شەبیب وەزیری دەرەوە، حەردان تكریتی فەرماندەی هێزی ئاسمانی گەیشتنە كوەیت‌و دەستیانكرد بە گفتوگۆ لەگەڵ حكومەتی كوەیتدا. رۆژی دواتر شەبیب رایگەیاند كۆشش دەكرێت بۆ نەهێشتنی هەموو لەمپەرو ناكۆكییەكانی نێوان عێراق‌و كوەیت‌و هەموو كارەكان بە باشی بەڕێوەدەچن. ئەم لێدوانە دوای گەڕانەوەی وەفدەكە بوو بۆ بەغدا.

رۆژی (27/حوزەیران/1963) رۆژنامەی ئەهرامی میسری هەواڵێكی بڵاوكردەوە، تیایدا هاتبوو: حكومەتی عێراق‌و كوەیت رێككەوتنامەیەكیان واژوكردوە، بەگوێرەی رێككەوتنەكە عێراق دان بە سەربەخۆیی‌و سەروەریی كوەیتدا دەنێ‌. لە پاداشتی داننانی عێراق بە كوەیتدا، كوەیت رازیبوە بڕی سی ملیۆن دیناری عێراقی قەرز بداتە عێراق، ئەو قەرزەش بە ماوەی بیست ساڵ دەدرێتەوەو سوی ناچێتە سەر. رۆژی (4/10/1963) حكومەتی عێراق بەفەرمی دانی بە سەربەخۆیی‌و سەروەریی كوەیتدا نا، لەچوارچێوەی سنوری ئێستایدا.

كێشەی كوەیت لە سەردەمی بەكردا.

دوای ئەوەی لە (1963) بەعس گەیشتە دەسەڵات، پەیوەندییەكانی بەغداو كوەیت باش بوون، بەتایبەتی دوای سەردانەكەی سەرۆك وەزیران‌و جێنشینی كوەیت سەباح سالم سوباح بۆ عێراق‌و چاوپێكەوتنی لەگەڵ ئەحمەد حەسەن بەكری سەرۆك وەزیران. 

دوای كودەتای دووەمی بەعسییەكان لە (1968)‌و كۆنترۆڵكردنی دەسەڵات لەلایەن بەعسیەكانەوە، كوەیت هیواداربوو كێشەی سنوری نێوان هەردولا یەكلابكرێتەوە، وەلێ‌ ئەم خواستە بەدینەهات. لە ساڵی (1968) ئەنجومەنی سەركردایەتی شۆڕش دەیویست پەیوەندییەكانی لەگەڵ وڵاتانی كەنداو پتەو بكات، بۆیە ئەنجومەن وەفدێكی پێكهێنا بەسەرۆكایەتی عیزەت دوری‌و ئەندامێتی عەدنان خەیروڵاو حەسەن عامری‌و سەعدون حەمادی‌و لەتیف نەسیف جاسم‌و فەخری قەدوری، وەفدەكە سەردانی وڵاتانی كەنداویان كرد.

وەفدەكە پاشاو كاربەدەستانی عەرەبیان دڵنیاكردەوە كە عێراق راستگۆیانە دەیەوێت پەرە بەهاوكاری نێوانیان لە هەموو بوارو ئاستەكاندا بدات، لەوانەش كردنەوەی دەرگای كۆلێژو زانكۆكانی عێراق بەڕوی خوێندكارانی كەنداودا، بەخشینی مافی خاوەندارێتی‌و مانەوە لە عێراق بە هاوڵاتیانی كوەیت بەبێ‌ هیچ كۆت‌و بەندێك. سەردانەكە بە كوەیت دەستی پێكردو بە سعودییە كۆتایی هات.

وەلێ‌ ئەم دۆخە زۆری نەخایاند، دۆخی كرداری تێكەڵ بە تیۆری شۆڕشگێڕی كراو كارتەكان تێكەڵاوكراون، بەجۆرێك سیاسەتی عێراق لەهەمبەر وڵاتانی كەنداو وردە وردە دەستی بە پاشەكشە كرد، توشی هەڵەشەیی‌و نەمانی دیدگایەكی جێگرو دورمەودا هات.

دوای گرژبونی پەیوەندییەكانی ئێران‌و عێراق لە سەرەتای (1969)، عێراق لە مانگی نیسانی ئەو ساڵەدا داوای لە كوەیت كرد رێگەی پێبدات چەند كەرتێكی سوپا بباتە ناو خاكی كوەیتەوە، بەمەبەستی پارێزگاریكردن لە بەندەری ئومقەسر لە هەر هێرشێكی چاوەڕوانكراوی ئێران. لەسەرەتادا كوەیت دوودڵ بوو، ئەمەش عێراقی هاندا تاوەكو وەزیرانی بەرگری‌و ناوخۆ ساڵح مەهدی عەمماش‌و حەردان تكریتی رەوانەی كوەیت بكات‌و گفتوگۆی نهێنی لەگەڵ وەزیری بەرگری كوەیت شێخ سەعد عەبدوڵا بكەن بۆ ناردنی هێزەكانی عێراق بۆ ناو كوەیت. لەبەرانبەردا عێراقیش ئامادەیە پێشوازی لە هێزەكانی كوەیت لەناو خاكی عێراق لەنزیك شاری بەسرە بكات، ئەگەر كوەیت ئارەزوو بكات.

عەمماش‌و حەردان وا تێگەیشتن كوەیت داواكەی عێراقی پەژراندوە. بۆیە فەرمانیاندا بە جوڵەپێكردنی هەندێك هێزی عێراقی بۆ ناو كوەیت‌و دروستكردنی سەربازگەیەك لەوێ‌. لەلایەن خۆیەوە سەركردایەتی ئەم رازیبونە سەرەتاییەی بە "رێكەوتن"ێك لێكدایەوە كە بەگوێرەی ئەوە رێگە بە مانەوەی هێزەكانی عێراق دەدات، تا ئەوكاتەی مەترسی ئێران بەردەوام بێت.

سەرباری ناڕەزاییە بەردەوامەكانی كوەیت، هێزە عێراقییەكان نەكشانەوە. ساڵی (1973) عێراق هەوڵیدا خاڵێكی بەرگری لە ناوچەی (السمیتە)ی كوەیتی نزیك لە پێگەی هەندێك لە كەرتە سەربازییەكانی كوەیت دروست بكات. كوەیت هەوڵیدا رێگەی لێ‌ بگرێت، لێرەوە فەرماندەی یەكە عێراقییەكە فەرمانیدا تەقە لە سەربازە كوەیتییەكان بكرێت، بەو هۆیەوە دوو سەربازی كوەیتی‌و سەربازێكی عێراقی كوژران. ئەمەش لە (20/3/1973)دا بوو.

لە دەرئەنجامی ئەو روداوەدا حكومەتی كوەیت یاداشتێكی ناڕەزایی ئاراستەی حكومەتی عێراقی كرد، داوایكرد دانوستانەكانی دیاریكردنی سنورو كشانەوەی كەرتە سەربازییەكانی عێراق بۆ ناو سنوری عێراق دەست پێبكات.

دۆخەكە قەیراناوی تر بوو، كاتێك حكومەتی عێراق وەڵامە یاداشتێكی ناردو بە حكومەتی كوەیتی راگەیاند كە سنور بە شێوەیەكی فەرمی رێككەوتنی لەسەر نەكراوە. بەدەربڕینێكی تر، حكومەتی عێراق رایگەیاند كە دان بە سنوردا نانێت، ئەمەش وای لە حكومەتی كوەیت كرد یاداشتێكی دیكە "بەزمانێكی توند" رەوانەی حكومەتی عێراق بكات، عێراقی سەرپشك كرد ئەگەر دەستبەجێ‌ ناكۆكییە سنورییەكان تاوتوێ‌ نەكرێت، ئەوا كوەیت ناچار دەبێت هەموو دەوڵەتە عەرەبییەكان بانگهێشت بكا تاوەكو ببنە دادوەر لە بابەتەكەدا.

نێوەندگیری كۆمكاری عەرەبی.

لە دەرەنجامی ئەو دۆخە گرژەو لەپێناوی كۆنترۆڵكردنی ناكۆكییەكان، لە مانگی نیسانی (1973) وەفدێكی عەرەبی بەمەبەستی ئەنجامدانی نێوەندگیری، بە سەرۆكایەتی مەحمود ریاز ئەمینداری گشتی كۆمكاری عەرەبی‌و دوو ئەندام كە نوێنەرایەتی سوریاو سعودییەیان دەكرد گەیشتنە بەغدا.

وەفدەكە پاش نیوەڕۆی هەینی گەیشتنە بەغدا. لەبەرئەوەی ماڵی من لە فڕۆكەخانەوە نزیك بوو، وەزیری دەرەوە پەیوەندی پێوەكردم‌و داوایلێكردم پێشوازی لە ریاز بكەم‌و بەپەلە ئێوارە خوانێكیان بۆ ساز بكەم.

رۆژی دواتر، وەزیری دەرەوە لەگەڵ ریازو وەفدە یاوەرەكەی كۆبویەوە. رەزامەندی دەربڕی لەسەر كشاندنەوەی هێزە عێراقییەكان لە ناوچەی (السمیتە)، لەگەڵ جەختكردنەوە لەوەی كە ناكۆكی سنور ناكۆكی نێوان دوو دەوڵەتەو عێراق دەستوەردانی وڵاتانی دیكەی عەرەبی لەم باسەدا رەتدەكاتەوە (بۆ زانیاری كشانەوەی كرداری لە حوزەیرانی (1977)دا روویدا).

لەماوەی نێوان (1973) هەتا واژوكردنی رێككەوتننامەی جەزائیر لەگەڵ ئێران لە (1975)، زنجیرەیەك یاداشت لەنێوان عێراق‌و كوەیتدا ئاڵوگۆڕ كرا. عێراق رایگەیاند رێككەوتننامەكانی پێشتر بۆ دیاریكردنی سنور تەنها ئاماژەی دانوستان بوون. كوەیتیش مكوڕ بوو لەسەر ئەوەی رێككەوتننامەكان نواندنی پابەندبوونە بە بنەماكانی قانونی نێودەوڵەتی.

دوای رێكەوتنامەی جەزائیر، بەهۆی نەمانی مەترسی ئێران كە عێراق كردبوی بە پاساو، دۆخەكە هەندێك هێور بویەوە. پاشان داخوازییەكانی عێراق گۆڕدرا بۆ هەوڵدان بە رازیكردنی حكومەتی كوەیت بۆ بەكرێ گرتنی دورگەی وەرباو بەشی باكوری دورگەی بۆبیان بە گرێبەستێكی ماوە درێژ. ئەم دۆخە تاوەكو داگیركردنی كوەیت لە (2/ئاب/1990) بەردەوام بوو.

سەدام رقی لە كوەیت بوو.

لە كانونی یەكەمی (1972) لەپێناوی وەرگرتنی قەرز بۆ هەندێك پڕۆژەی پیشەسازی لە عێراق‌و ئەنجامدانی وتووێژ لەگەڵ سندوقی كوەیتی بۆ گەشەپێدانی ئابوری، سەردانێكی فەرمیم بۆ كوەیت ئەنجامدا. 

دوای سەردانێكی فەرمی بۆ هیندستان گەیشتمە كوەیت. زنجیرەك كۆبونەوەم لەگەڵ عەبدولەتیف حەمەد بەڕێوەبەری گشتی سندوقی كوەیتی بۆ گەشەپێدانی ئابوری ئەنجامدا، پاشان حەمەد یاوەری كردم بۆ دیداری عەبدولرەحمان عەتیقی وەزیری دارایی كوەیت‌و سەرۆكی ئەنجومەنی كارگێڕی سندوقەكە. دوای گفتوگۆیەك كە ماوەیەكی زۆری نەخایاند، سندوقەكە لەڕوی مەبدەئیەوە رازیبون لەسەر بەشداریكردن لە دابینكردنی پارە بۆ دوو پڕۆژە، ئەوانیش پڕۆژەی یەكەی كارۆئاوی گازی‌و پڕۆژەی كارگەی چیمەنتۆ لە شاری كوفە بوون. ئەو قەرزەی لەگەڵ حەمەد لەسەری رێكەوتین نزیكەی پێنج ملیۆن دیناری كوەیتی بوو كە بە ماوەی (12) ساڵ دەدرایەوە.
بەر لەم دوو پڕۆژەیە، سندوقە كوەیتیەكە بۆ پڕۆژەی كارگەی چیمەنتۆی سەماوەو وێستگەی كارۆئاوی لە سامەڕا، نزیكەی حەوت ملیۆن دیناری كوەیتی قەرزی بە عێراق دابوو. 

دوای تەواوبونی دانوستانەكانم لە كوەیت لێدوانێكی رۆژنامەوانیم دا، تیایدا جەختم لە گرنگی سودبینین لە توانا داراییە عەرەبییە بەردەستەكان‌و یارمەتییەكانی دەوڵەتە دۆستەكانمان، بۆ جێبەجێكردنی پلانەكانی گەشەپێدانمان كردوە. وەلێ‌ ئەو ماوەیەی كە عێراق تیایدا دەستی بە هەوڵەكانی كرد بۆ قەرزكردن لە دەرەوە‌و ئەو دۆخە داراییەی لەدوای خۆماڵیكردنی نەوت بەدوایدا هات، زۆری نەخایاند.

لەوكاتەدا كە من سەردانی كوەیتم دەكرد، وەفدێكی پارلەمانیی كوەیت بەسەرۆكایەتی خالید ساڵح غەنیم سەرۆكی ئەنجومەنی نەتەوەیی كوەیت گەیشتنە بەغدا. وادیاربوو سەردانی ئەم وەفدە پەیوەست بوو بە باسی سنورەوە، گفتوگۆی فەرمییان لەگەڵ وەزیری دەرەوە مورتەزا سەعید عەبدولباقی ئەنجامدا، عێراقی بایەخی بەوەفدەكە داو ئەحمەد حەسەن بەكری سەرۆك كۆمار پێشوازی لێكردن، غەنیم پەیامێكی زارەكی پادشای كوەیتی گەیاندە بەكر. هەروەها وەفدەكە چاویان كەوت بە فەریق سەعدون غێدانی وەزیری ناوخۆو ئەندامی ئەنجومەنی سەركردایەتی شۆڕش. سەرباری نیوەڕۆخوان‌و ئێوارەخوانی فەرمی لەلایەن هەریەكە لە وەزیری دەرەوە‌و وەزیری ناوخۆ، عەمید شەفیق دەڕاجی رازگری نهێنی ئەنجومەنی سەركردایەتی شۆڕش.

سەرباری ئەم پەیوەندییە "دۆستانە"یە لەسەر ئاستی فەرمی، وەلێ‌ من لە سەدام حسێنەوە هەستم بە رق‌و كینە لەهەمبەر كوەیت دەكرد، بەتایبەت دەرهەق بە سەباح ئەحمەدی وەزیری دەرەوە. 

لەیادمە سەدام لە ساڵی (1975) داوایلێكردم سەردانی هەندێك لە دەوڵەتانی كەنداو بكەم، بەمەبەستی رازیكردنیان لەسەر داواكاری عێراق تاوەكو بەغداد بكرێتە بارەگای لیژنەی ئابوری رۆژئاوای ئاسیای سەر بە نەتەوە یەكگرتوەكان (ECWA). دوای گەڕانەوەم بۆ بەغدا، راپۆرتێكم پێشكەش كردو تیایدا باسم لەو گفتوگۆیە كردبوو كە لەنێوان من‌و وەزیری دەرەوەی كوەیت لەبارەی مەسەلەی سنورەوە رویدابوو. وادیاربوو قسەكانی وەزیر سەدامی سەرسام نەكرد یان سەدام "سەرسام"نەبوو بە وەزیرە كوەیتیەكە، لەكاتی تاوتوێكردنی راپۆرتەكەدا لەبارەی قسەكانییەوە وتی: ئەم قسانە تژین لە رق‌و كینە دژ بە عێراقییەكان.. وردو درشتی رەتدەكرێتەوە".

پێشبینی داگیركردنی كوەیت.

لە (18/تەمموز/1988)، ئێران بە فەرمی رایگەیاند بەگوێرەی بڕیاری ئەنجومەنی ئاسایشی ژمارە (598)، كە نزیكەی ساڵێك لەوەوبەر دەركرابوو، ئاگربەست لەگەڵ عێراق پەسەند دەكات.

دوای ئەو بەروارە بەچەند رۆژێك، لە نوسینگەكەم لە لەندەن كەسێك سەردانی كردم كە من لەڕێگەی ژوری بازرگانی عەرەبی بەریتانی دەمناسی‌و ناوی سەنكلیر رۆد بوو، پێموابوو لە چوارچێوەی یەكێك لە دەزگا هەواڵگرییەكانی بەریتانیادا كاردەكات، پەیوەندی فراوانی لەگەڵ وەزارەتی دەرەوەی بەریتانیاو دۆستایەتیەكی قوڵی لەگەڵ هەندێك لە بەرپرسانی عێراقدا هەبوو.

ئامانج لە سەردانەكەی وەرگرتنی بۆچونی من بوو لەبارەی كاری داهاتوی سەدام، دوای راوەستانی شەڕەكەی لەگەڵ ئێراندا. بەوپەڕی راشكاوییەوە پێموت: یەكبینە باوەڕم وایە ئەوپەڕی دوو ساڵی دیكە ناخایەنێت سەدام حسێن بەرەو داگیركردنی كوەیت دەچێت.

ئەو بۆچونەم پاڵپشت نەبوو بە بەڵگەیەكی بەردەست یان كۆمەڵە بەڵگەنامەیەكم لە كن بێت. ئەوەی كە وتم تەنها هەڵێنجان بوو لەسەر بنەمای وتەكانی سەدام لەماوەی كاركردنی فەرمیم لەگەڵیدا یان لە دیدارە كۆمەڵایەتیەكانماندا. هەندێك لە دارو دەستەو هاوڕێكانی لە نمونەی غانم عەبدولجەلیل‌و بەرزان تكریتی هەمان شتیان پێیوتم.
رۆد نوسینگەكەی جێهێشتم‌و سوپاسی كردم‌و بەڵێنیدا زانیارییەكان بە وەزارەتی دەرەوەی بەریتانیا بگەیەنێت، ئەوانیش لەلایەن خۆیانەوە بە حكومەتی كوەیتی دەگەیەنن.
چەند هەفتەیەك دوای سەردانەكەی رۆد، ئامادەی ئاهەنگێكی پێشوازی بووم لە ماڵی یەكێك لە باڵێوزە عەرەبەكان لە لەندەن. ژمارەیەكی زۆری عەرەبی‌و بیانی ئامادەبوون. چەند حەیران مام كاتێك یەكێك لە وەزیرانی دەوڵەتی بەریتانیا بۆ كاروباری دەرەوە (Junior minister) بردمیە لاوەو سەرزەنشتی كردم‌و وتی:

زانیومانە تۆ سەدام حسێنی دۆستت تۆمەتباركردوە بەوەی نیازی داگیركردنی كوەیتی هەیە.. ئایا لە تۆڵەكردنەوەی ناترسی؟

وەڵاممدایەوە: جەنابی وەزیر ئەوە بۆچونی منە. وەڵامەكە كتوپڕ بوو، سەرم سوڕما لە شێوازی ئاراستەكردنی پرسیارەكەی. پاشان وەزیرەكە پێكەكەی نۆشكردو بە قەشمەرییەوە پێیگوتم: زانیارییە متمانە پێكراوەكانم پێچەوانەی بۆچونی تۆن.

وەڵامم نەدایەوە‌و هەوڵمدا بێدەنگ بم، دوای ئەوەی هەستم بەوە كرد وەزیر لە ئاراستەكردنی هەر رەخنە یان تۆمەتێك بۆ سەدام نیگەران دەبێ‌، تەنانەت ئەگەر تەنها شیكارو هەڵێنجانیش بێت.

وەكو دیار بوو، حكومەتی پارێزگاران یان ئەوەتا بەكرداری نیازەكانی سەدامی فەرامۆشكردبوو، یاخود وردەكاری ئەو نیازانەی زانیوەو چاوەڕوانی كردوە تاوەكو عێراق خۆی لە مەترسی داگیركردنی كوەیت بگلێنێت، تاوەكو پاشتر لەڕوی سەربازییەوە پەلاماری عێراق بدەن‌و نەوتەكەی بۆ ماوەیەكی درێژ بە بارمتە بگرن، كوەیتیش لەڕوی ئابورییەوە داڕوخێنن‌و وەبەرهێنانەكانی لە دەرەوە پاكتاو بكەن. باشتر بڵێین قوتی بدات لەبری خەرجییەكانی رزگاركردنی لە چنگی سەدام.

لەكاتێكدا بەریتانیا هەوڵیدەدا بەرپرسانی هەندێك لە دەوڵەتانی كەنداو لە نیازەكانی رژێمی عێراقی دڵنیا بكاتەوە، ئیدارەی ئەمەریكا لەڕێگەی سەرۆكی نێردە دیبلۆماسییەكانیەوە لە دەوڵەتانی كەنداو هۆشداری بە پادشاو سەرۆكی ئەو دەوڵەتانە دەدا لەبارەی نیازو چاوتێبڕینەكانی سەدامەوە. وادیاربوو عێراق بەو بزاڤەی ئەمەریكاو دیداری دیبلۆماتكارە ئەمەریكییەكانی بە گەورە بەرپرسانی دەوڵەتانی كەنداو زانیبوو، ئەوەش سەدامی نیگەران‌و بێزار كردبوو. بۆیە لە مانگی تشرینی یەكەمی (1989) دەستوبرد تارق عەزیزی وەزیری دەرەوەی رەوانەی واشنتۆن كرد‌و لەگەڵ جیمس بیكەری وەزیری دەرەوەی ئەمەریكادا كۆبویەوە، پێكەوە تاوتوێی هەندێك لایەنی پەیوەندییەكانی عێراق‌و ئەمەریكاو لەوانەش نیازەكانی عێراقیان لەهەمبەر دەوڵەتانی كەنداو كرد.

كۆبونەوە لە جنێڤ‌و سعودییە.

لە (25/تەمموز/1990) لە شاری جنێڤی سویسرا كۆبونەوەی وەزیرانی رێكخراوی ئۆپیك بەڕێوەچوو. چەند رۆژێك بەر لە كۆبونەوەكە، عێراق رایگەیاند پەنا دەباتە بەر چارەسەری سەربازی دژی ئەو دەوڵەتانەی كە هەوڵدەدەن زیان بە بەرژەوەندییە نەوتییەكانی عێراق بگەیەنن، هەروەها كوەیتی تۆمەتباركرد بە دزینی نەوتی كێڵگەی رومێلەی عێراقی بە بەهای (2400) ملیۆن دۆلار. جگەلەوەی سی هەزار سەربازی لەسەر سنوری كوەیت مۆڵدا.

هەرچەندە گفتوگۆی راستەوخۆ لەنێوان عێراق‌و كوەیتدا لە كۆتایی تەمموزدا لە شانشینی سعودییە بەڕێوەچوو، وەلێ‌ شكستیان هێنا‌و هەردولا نەگەیشتنە چارەسەر. بۆیە عێراق لە دوی ئابدا كوەیتی داگیركرد. هەروەكو دەزانرێ‌ ئەم داگیركردنە بووە هۆی دروستكردنی هاوپەیمانییەكی سەربازی فراوان بەسەرۆكایەتی ئەمەریكا، پاشان خاپوركردنی عێراق لەڕوی مەعنەوی‌و ئابوری‌و سەربازییەوە.

ئەو بڕیارانەی نەتەوە یەكگرتوەكان لە دەرەنجامی سەركێشی داگیركردنی كوەیتدا بەسەر عێراقدا سەپاندی، بووە هۆی كۆتكردن‌و دابڕاندنی رژێمی عێراق، پەیوەندی ئاسایی لەگەڵ جیهانی دەرەوەدا نەما، چونكە ئەو پەیوەندییانە بەڕادەی پابەندبونی بە بڕیارە نێودەوڵەتییەكانەوە دەپێورا، بەتایبەتی بڕیاری (687)ی تایبەت بە پێویستی ئاشكراكردنی سەرجەم بەرنامەكانی پڕچەككردنی پەیوەست بە چەكی كیمیاوی‌و میكرۆبی‌و چەكی موشەكییەوە. سەرباری ئەوە، بڕیاری ئەنجومەنی ئاسایش لە ئایاری (1991) بەدیاریكردنی رێژەی (30%) داهاتی نەوتی عێراق بۆ قەرەبوكردنەوەی زیانلێكەوتوانی پرۆسەی داگیركردنی كوەیت.

ئاشكرایە بەگوێرەی لێكدانەوەی ئەمەریكی‌و بەریتانی، لەبارەی ئاستی جێبەجێكردنی ئەو بڕیارانە لەلایەن عێراقەوە ناكۆكییەكی توند چێ‌ بوو، كە بووە هۆی بەردەوامبونی سەپاندنی گەمارۆ ئابورییەكان بەسەریدا.

شەڕی كوەیت... سەرەتاو كۆتایی.

لە (14‌و 15/7/1990) وەزیرانی دەرەوەی عەرەب لە تونس كۆبونەوە. تارق عەزیزی وەزیری دەرەوە لە وتارەكەیدا هێرشی كردە سەر كوەیت‌و بە دزینی نەوتی كێڵگەی رومێلەی عێراق تۆمەتباری كرد. لە (17/تەمموز)‌و لە ساڵیادی بە دەسەڵات گەیشتنی بەعسییەكان، سەدام حسێن لە وتارەكەیدا كوەیتی تۆمەتبار كرد بە پەیڕەوكردنی سیاسەتێكی بە ئەنقەست بۆ دابەزاندنی نرخی نەوت‌و زیان گەیاندن بە بەرژەوەندییە ئابورییەكانی عێراق.

رۆژی (25/تەمموز) سەدام پێشوازی لە باڵێوزی ئەمەریكا لە عێراق خاتوو ئابریل گلاسپی كرد، ئاماژەی بەوەدا ئەگەری ئەوە هەیە پەلاماری كوەیت بدات. باڵێوزەكە بە خراپی لە قسەكانی سەدام تێگەیشت‌و جەختی كردەوە حكومەتەكەی هیچ پەیوەندییەكی بە سیاسەتی ناوخۆیی عێراق یان سیاسەتەكانی پەیوەست بە مسۆگەركردنی سەربەخۆیی ئابوریی نییە.

رۆژی (31/تەمموز) بە چاودێری شافەدی پادشای سعودییە، وەفدی عێراق‌و كوەیت لە سعودییە كۆبونەوە. عیزەت دوری جێگری سەرۆكی ئەنجومەنی سەركردایەتی شۆڕش سەرۆكایەتی وەفدی عێراقی دەكرد، وەفدی كوەیتیش بە سەرۆكایەتی جێنشین سەعد عەبدوڵا بوو.

كۆبونەوەكە تا ئێوارەی رۆژی دواتری خایاند‌و نەگەیشتنە ئەنجام. دوری هەڕەشەی داگیركردنی كوەیتی كرد. سەعدیش وەڵامی دایەوە كە هەر زیانگەیاندێك بە ئاسایش‌و سەلامەتی كوەیت بزاڤێكی ئەمەریكی دژەعێراقی بەدوادا دێت.

لە دوی ئابی (1990) لە كاتژمێر دوی بەرەبەیان عێراق پەلاماری كوەیتی داو داگیری كرد، بەبێ‌ ئەوەی بتوانێت ماڵباتی فەرمانڕەوا دەستگیربكات، چونكە بۆ سعودییە هەڵاتبوون. سەدام عەلی حەسەن مەجیدی كردە حاكمی گشتی كوەیت. پاشان دەستیانكرد بەگۆڕینی ناوی شەقام‌و گەڕەكەكان.

لە شەشی ئاب ئەنجومەنی ئاسایش بڕیاری ژمارە (661) دەركرد، تایبەت بە سەپاندنی سزای ئابوری بەسەر عێراقدا، لەوانە دەست بەسەراگرتنی هەموو پارەو كەلوپەلەكانی عێراق‌و كوەیت لە دەرەوەی وڵات.

لە (28/ئاب) ئەنجومەنی سەركردایەتی شۆڕش بڕیاریدا بە لكاندنی كوەیت بەعێراقەوەو ناوزەدكردنی بە پارێزگای ژمارە نۆزدە‌و ناوی شاری كوەیت گۆڕا بۆ (كازیمە).

لە (9/9/1990) هەردوو سەرۆكی ئەمەریكاو سۆڤییەت لە شاری هلسنكی فینلەندا، بەیاننامەیەكی هاوبەشیان دەركردو سەركۆنەی بڕیارەكەی عێراقیان بۆ لكاندنی كوەیت كرد.

لە (29/10/1990) ئەنجومەنی ئاسایش بڕیاری ژمارە (674) دەركردو بەرپرسیارێتی تاوانەكانی جەنگ‌و بژاردنەوەی زیانەكانی جەنگی خستە ئەستۆی عێراق. لە (29/11) ئەنجومەنی ئاسایش بڕیاری ژمارە (678) دەركردو رێگەی بە بەكارهێنانی هێزی سەربازی لەدژی عێراقدا، ئەگەر بێتو تاوەكو (15/1/1991) لە كوەیت نەكشێتەوە.

رۆژی (16/1/1991) لە كاتژمێر (9‌و 50) خولەك هێزەكانی هاوپەیمانان لە سعودییەوە دەستیان بە بۆردومانی ئاسمانی بەغداو شارەكانی دیكەی عێراق كرد. رۆژی دواتر سەدام حسێن لە رادیۆی بەغداوە دەستپێكردنی جەنگی "ئوم ئەلمعارك"ی راگەیاند. بۆردومانی ئاسمانی تا (27/1) بەردەوام بوو، بەبێ‌ ئەوەی عێراق هیچ سەركەوتنێك بەسەر هێزەكانی هاوپەیماناندا تۆمار بكات.

لە (6/شوبات) عێراق بەفەرمی رایگەیاند تەواوی پەیوەندییە دیبلۆماسیەكانی خۆی لەگەڵ: ئەمەریكا، بەریتانیا، فەرەنسا، ئیتالیا، میسرو سعودییە دەپچڕێنێت. لە (15/شوبات) عێراق ئامادەیی هاوكاریكردنی دەربڕی لەگەڵ ئەنجومەنی ئاسایش لەبارەی ئەو بڕیارانەی دەربارەی كوەیت دەریكردوە، وەلێ‌ ئەم هاوكارییەی بەستەوە بە لیستێكی درێژی مەرج لەوانەش نەگەڕانەوەی ماڵباتی ئال سوباح بۆ حوكم. ئەنجومەنی ئاسایش پێشنیارەكەی عێراقی رەتكردەوە.

نەخشەرێگاكەی سۆڤییەت.

لە (21/ شوبات) عێراق پڕۆژەی نەخشەڕێگای ئاشتی سۆڤیەتی پەسەندكرد كە لە هەشت خاڵ پێكهاتبوو:

1. كشانەوەی دەستبەجێ‌‌و بێ‌ مەرجی هێزەكانی عێراق لە كوەیت.

2. كشانەوەكە لە رۆژی دوای راگەیاندنی ئاگربەست دەبێت.

3. كشانەوەكە لەماوەیەكی دیاریكراودا بەكۆتا دێت.

4. دوای تەواوبونی كشانەوەی سێ‌ بەشی سوپای عێراق، سزا ئابورییە سەپێنراوەكانی سەر عێراق هەڵدەگیرێت.

5. دوای كشانەوەی تەواوەتی، هەموو سزا سەپێنراوەكانی دیكە بەگوێرەی بڕیارەكانی نەتەوە یەكگرتوەكان هەڵدەوەشێنرێتەوە.

6. ئازادكردنی سەرجەم گیراوەكانی شەڕەكە دوای ئاگربەستەكە.

7. كشانەوە دوای ئاگربەست بەسەرپەرشتی دەوڵەتێكی بێلایەن دەبێت.

8. هەر وردەكارییەكی دیكە دواتر باسدەكرێت.

ئەمەریكاو هاوپەیمانەكانی پڕۆژەكەی سۆڤیەتیان پەسەند نەكرد.

رۆژی (28/شوبات) جۆرج بوشی سەرۆكی ئەمەریكا رایگەیاند كوەیت ئازادكراوەو ئاگربەستی راگەیاند. عێراق بەخێرایی ئەو بڕیارەو هەموو بڕیارەكانی دیكەی نەتەوە یەكگرتوەكانیشی پەسەندكرد.

هەڵوێستی ئەمەریكا لەبارەی داگیركردنی كوەیتەوە.

بۆچون‌و شیكاری زۆر لەبارەی راستی هەڵوێستی ئەمەریكا لەهەمبەر داگیركردنی كوەیت لەلایەن عێراقەوە هەیە. بۆچونی یەكەم دەڵێت سەدام حسێن خراپ لە بۆچونی ئەمەریكا گەیشت، دوای دیدارە بەناوبانگەكەی لەگەڵ باڵێوزی ئەمەریكا لە بەغدا ئابریل گلاسپی، بڕوای وابوو ئیدارەی ئەمەریكا رێگرنییە لە لكاندنەوەی كوەیت بە عێراقەوە، بەو پێیەی عێراق لە سەردەمی پاشایەتیەوە داوای كوەیت دەكات.

بۆچونی دووەم پێیوایە ئیدارەی ئەمەریكا دەیویست هانی سەدام بدات بۆ داگیركردنی كوەیت، تا ببێتە پاڵپشت بۆ پەلاماردانێكی سەربازی كوشندەی عێراق (لەگەڵ هێشتنەوەی سەدام لە دەسەڵاتدا)، بەمەبەستی كۆتایهێنان بە توانا تەكنەلۆژی‌و ئابوری‌و سەربازییە گەشەكردوەكانی، روون بوو عێراق بەو هێزو توانایەیەوە دەبووە هەڕەشەیەكی راستەقینە بۆ سەر ئیسرائیل. سەرباری ئەمە، ئیدارەی ئەمەریكا پلانی هەبوو بۆ بەهێزكردن‌و چڕكردنەوەی بوونی سەربازی خۆی لە ناوچەی كەنداو، تاوەكو ببێتە گرەنتی بۆ بەرژەوەندییە نەوتییەكانی بۆ ماوەیەكی درێژخایەن.

بەدەربڕینێكی دیكە، ئیدارەی ئەمەریكا پلانێكی وردی كێشابوو كە دەیتوانی سەدام بخاتە داوێكی گەورەوە، بەهۆیەوە واشنتۆن چەندین ئامانجی بەدیدەهێنا كە گرنگترینیان لەقاڵبدانی توانا گەشەكردوەكانی عێراق بوو، هەروەها كەمكردنەوەی تەواوی وەبەرهێنانی كوەیت‌و سعودییە بوو لە قەواڵەكانی گەنجینەی ئەمەریكا، لەڕێگەی پێبژاردنی خەرجییە سەربازییەكانی ئەمەریكاو بەریتانیاوە، كە لەپێناوی رزگاركردنی كوەیت لە چنگی عێراق دەكەوێتە ئەستۆیانەوە.

بۆچونی سێیەمیش هەیە كە دەڵێت ئیدارەی ئەمەریكا دەیویست سەدام كوەیت بە عێراقەوە بلكێنێت، لەپێناوی كەمكردنەوەی هەژمونی بەریتانی لە ناوچەی كەنداو لەلایەك، هەروەها بۆ دەستبەسەراگرتنی یەدەگی زەبەلاحی نەوتی سعودییەو عێراق بۆ مسۆگەركردنی پێداویستییەكانی ئەمەریكا لە وزەی هەرزان بۆ نەوەكانی داهاتووی لەلایەكی دیكەوە. لەم دوو دەوڵەتەدا ئەو پیاوانەی لەسەر دەسەڵاتن تۆمەتبارن بەوەی سەر بە ئەمەریكان، توانایەكی بێشوماریان هەیە لە سەپاندنی كۆنترۆڵی خۆیان بەسەر جومگەكانی دەسەڵات‌و لەناوبردنی هەر بزاڤێكی دژە بەرژەوەندییەكانی ئەمەریكا لەناوچەكەدا.

ئەوانە شیكاری سیاسی‌و بۆچونی جۆراوجۆرن، ناكرێت لەئێستادا یەكێكیان بەبێ‌ ئەوی دیكە قبوڵ بكرێت، بەبێ‌ پشت بەستن بەو بەڵگەنامانەی لەلایەن ئیدارەی ئەمەریكیەوە دەردەچن. ئەم بابەتەش پێویستی بە چاوەڕوانییەكی دەیان ساڵە هەیە. بەڵام ئەم روداوانەی كە ئێستا باسیان دەكەین زیاتر پشتیوانی لە بۆچونی دووەم دەكەن.

رووداوی یەكەم :
لەگەڵ قوڵبونەوەی دۆخی قەیراناوی سەر سنوری عێراق و كوەیت، مۆڵدانی هێزی سەربازی عێراقی بەر لە داگیركردنی كوەیت، كەچی ئیدارەی ئەمەریكا هیچ بایەخێكی بەم قەیرانە نەدا. لە چوارچێوەی دانوستانەكان كە لە سعودییە بەڕێوەدەچوون لەنێوان وەفدی عێراقی بەسەرۆكایەتی عیزەت ئیبراهیم دوری‌و وەفدی كوەیتی بەسەرۆكایەتی جێنشین سەعد عەبدوڵا، بەر لەوەی شكستی ئەم دانوستانە رابگەیەنرێت، بەرپرسێك لە وەزارەتی دەرەوەی ئەمەریكا لێدوانی دا كە وڵاتەكەی هیچ رێكەوتننامەیەكی نییە بۆ بەرگریكردن لە كوەیت یان لەگەڵ هیچ كام لە هاوسێكانیدا، بۆیە لەڕوی قانونییەوە پابەند نییە بە بەكارهێنانی هێز دژی عێراق لەبارێكدا ئەگەر عێراق كوەیتی داگیركرد. بەڕاستی نامۆ بوو.

شرۆڤەكارە رۆژئاواییەكان ئەم لێدوانەیان بە ئاماژەیەك بۆ جیهان لێكدایەوە كە ئەمەریكا نایەوێت ناكۆكییەكانی عێراق‌و كوەیت بقۆزێتەوەو بیگۆڕێت بە ململانێ‌ لەنێوان عێراق‌و ئەمەریكادا.

روداوی دووەم :

پێش ئەوەی هێزەكانی عێراق بچنە ناو كوەیتەوە، ئیدارەی هەواڵگری ئەمەریكا (CIA) راپۆرتێكی نهێنیان پێشكەش بە سەرۆكی ئەمەریكاو گەورە راوێژكارەكانی كرد، تیایدا جەختیان كردەوە كە عێراق نیازی داگیركردنی تەواوی كوەیتی هەیە نەوەكو چەند بەشێكی بچوك لەو كێڵگە نەوتییانەی كە ناكۆكییان لەسەرە، داوایان كرد بوش‌و گەورە راوێژكارەكانی لە كۆشكی سپی بمێننەوەو مۆڵەتی هاوینەیان هەڵبوەشێننەوە كە بەنیازبوون لە هاوینەهەواری ئاسبن بەسەری ببەن، وەكو ئامادەكارییەك بۆ هەر روداوێكی كتوپڕ.

راپۆرتەكە جەختی لە وردبینی زانیارییەكانی كردبوەوە، چونكە پشتی بە سێ‌ سەرچاوەی هەواڵگری بەستبوو، یەكەمیان وێنەی مانگە دەستكردە سیخوڕییەكان بوو كە وێنەی جموحۆڵی هێزە عێراقییەكانی گرتبوو. دووەمیان گوێهەڵخستنی ئەلیكترۆنی بوو بەسەر پەیوەندییەكانی نێوان یەكە سەربازییەكانی عێراق لەسەر سنوری كوەیت‌و فەرماندەكانیان لە بەغدا. هەرچی سەرچاوەی سێیەمە كە (CIA) ئاماژەی پێكردبوو، سەرچاوەیەكی مرۆیی متمانەپێكراو بوو لەناو سەركردایەتی عێراقدا.

لەگەڵ ئەو هەموو هۆشدارییەدا، سەرۆكی ئەمەریكاو وەزیری بەرگرییەكەی رەتیانكردەوە گەشتەكەیان بۆ هاوینەهەواری ئاسبن لە ویلایەتی كۆڵۆرادۆ هەڵبوەشێننەوە.

رووداوی سێیەم :

كاتێك لە ئێوارەی رۆژی چوارشەممە (1/ئاب/1990) لە كاتژمێر نۆ (بەگوێرەی كاتی واشنتۆن) هەواڵی داگیركردنی كوەیت بە ئیدارەی ئەمەریكا دەگات، گەورە بەرپرسانی ئەمەریكا كە پەیوەندیداربوون بە ناوەندی بڕیارەوە لە جێگەی دیكە بوون. بەنمونە ئابریل گلاسپی خانمە باڵێوزی ئەمەریكا لە عێراق لە لەندەن بوو بۆ بەسەربردنی پشوە تایبەتەكەی، كە وەزارەتی دەرەوە چەند رۆژێكی كەم بەر لە داگیركردنی كوەیت لەسەری رازی بوو. برنت سكۆكرۆفت راوێژكاری ئاسایشی نەتەوەیی ئەمەریكا ئەو رۆژە لە كاتێكی زودا نوسینگەكەی لە كۆشكی سپی بەجێهێشتبوو، تاوەكو ماوەی پشودانی لە ماڵەوە بەسەر ببات. هەرچی وەزیری بەرگری ئەمەریكا دیك چینی بوو جانتاكانی پێچابوەوە تاوەكو یاوەری بۆشی سەرۆكی ئەمەریكا بكات لە گەشتەكەیدا بۆ هاوینەهەواری ئاسبن.

هەموو ئەوانە روویاندا، سەرباری ئەو راپۆرتەی كە (CIA) پێشكەشی كردبوو لەبارەی ئەگەری ئەنجامدانی سەركێشی سەربازی سەدام حسێنەوە بۆ داگیركردنی كوەیت.
سەرۆكی ئەمەریكاو وەزیری بەرگری رەتیانكردەوە بەرنامەی هاوینەی خۆیان بگۆڕن، دڵنیاییان بە سەرۆكی (CIA)دا ئەو ژاوەژاوەی لە بەغداوە دێت هیچ نیە جگەلە فڕوفێڵێكی سەدام بۆ ناچاركردنی كوەیت‌و دەوڵەتانی دیكەی ئۆپیك بۆ زیادكردنی نرخی نەوت لەگەڵ كەمكردنەوەی بەرهەمهێنان بەبێ‌ ئەوەی نیازی داگیركردنی تەواوەتی كوەیتی هەبێت، بەڵكو پێشڕەوییەكی هەندەكی (جزئی) دەكات بۆ كۆنترۆڵكردنی ئەو كێڵگە نەوتییانەی كە ناكۆكییان لەسەرە.

دوای ئەوەی هێزەكانی عێراق چونە ناو كوەیتەوە، سەرۆكی ئەمەریكا تەنها بە لێدوانێك وازی هێنا كە تیایدا داگیركردنی كوەیتی بە "پێشێلكارییەكی ئاشكرا" ناوبردو جەختی كردەوە كە نیازی ئەنجامدانی هیچ كردەیەكی سەربازی نییە‌و هانی سەدام دەدات بكشێتەوە.

لێدوانەكەی گەمژانە بوو، شرۆڤەكاران وایان لێكدایەوە كە ئامانجی دڵنیاكردنەوەی سەدامە تاوەكو مانەوەی لە كوەیت درێژ بكاتەوە، دامەزراوەكانی خاپور بكات‌و بیرە نەوتەكانی بسوتێنێت‌و دراوە نەختینەیەكەی لەناوببات. هەموو ئەمانەش لە چوارچێوەی پلانی بەهەدەردانی توانا دارایی‌و ئابورییەكانی كوەیت‌و سعودییەیە، هەروەها بۆ دەستخستنی كاتە بۆ كۆكردنەوەی هێزێكی سەربازی زەبەلاح بۆ پەلاماردانی عێراق‌و گۆڕینی بۆ كێڵگەی تاقیكردنەوەی ئاستی توانای چەك‌و تەكنەلۆژیا پێشكەوتوەكان كە ئەمەریكا بەرهەمی هێناوەو لە شەڕێكی راستەقینەدا تاقینەكردۆتەوە.

ئەمەش بەكرداری روویدا. دوای شەڕی كەنداو كە بە "گەردەلوولی بیابان" ناوبرا، عێراق بەئابوری‌و لەشكرو مەعنەویاتێكی داڕوخاوەوە دەرچوو، خرایە ژێر كۆمەڵێك سزاوە كە هیچ دەوڵەتێك پێشتر بەو جۆرە سزا نەدرابوو. كوەیتیش هەموو وەبەرهێنانەكانی لە دەرەوە لەدەستدا، بەهۆی دانەوەی خەرجییەكانی شەڕی رزگاركردنی. سعودییەش بە كورتهێنانێكی دارایی گەورە لە بودجەكەیدا دەربازی بوو.

دەوڵەتانی كەنداو بەخێرایی كەوتنە كڕینی چەكی زیاتر بۆ بەهێزكردنی ژێرخانی سەربازییان لە ترسی ئەو "دێوە"ی خۆی لە بەغدا مەڵاس دابوو.

سەرچاوە:

د.جەواد هاشم: یادەوەرییەكانی وەزیرێكی عێراقی: بیرەوەرییەكان لە سیاسەتی عێراقیدا 1967 – 2000. چاپی دووەم، دەزگای مەدا. 2017.

* تێبینی، ئەم بابەتە وەرگێڕانی دەقاودەقی بیرەوەرییەكان نییە، بەڵكو لە هەندێك شوێندا‌و بۆ دەوڵەمەندكردنی زانیارییەكان، سود لە چەند ماڵپەڕێكی ئینتەرنێت وەرگیراوە.



ئه‌م بابه‌ته 346 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌

بابەتەکانی تری نوسەر