دەرچوون لە ئێراق (1)

لە ڕۆژگارێكەوە، كە مرۆڤ لەسەر ڕووی ئەم زەمینە نیشتەجێ بووە، (زەوی) ناسیووە. لەگەڵ ناسینی زەویش ململانێ لە پێناوی مانەوەدا سەری هەڵداوە. ململانێش لەنێوان ڕووەك و ئاژەڵ و مرۆڤدا. ئەوان لە نێوان خۆیان و خۆشیان لە دژی یەكتر و سروشتدا.
PM:02:22:06/12/2020
دۆسیە: دەوڵەت سازی
تا ڕۆژگار تێپەڕێت و ڕۆژ و هەفتە و مانگ و ساڵ بچێتە سەر تۆمارەكانی مێژوو، كوردی ئێراق لە بازنەیەكی بۆشدا دەسووڕێتەوە.

پرۆفیسۆر د. كەیوان ئازاد ئەنوەر
مامۆستای زانكۆ و ڕاوێژكاری چاوی كورد


ئەوان لە نێوان خۆیان و خۆشیان لە دژی یەكتر و سروشتدا. ئامانج لەو ململانێیانەش ڕزگاربوون بووە لە تێكشكان و لەناوچوون و مردن، تا تەمەنێكی زیاتر بە ژیانیان ببەخشێت. بەو پێیەیشی ململانێكان لە ڕووەكەوە بۆ ئاژەڵ و لە ئاژەڵیشەوە بۆ مرۆڤ لە مرۆڤیشەوە بۆ سروشت گواستراوەتەوە، ئاسایی كاراكتەری سەرەكی نێو ئەو (چوار) ڕەگەزە (مرۆڤ) بووە. (مرۆڤ)یش ئەو زیندەوەرە بووە، كە سەرباری ئەوەی ئاوەدانی بە زەوی بەخشیووە، توانای بەسەر ڕووەك و ئاژەڵ و سروشتیشدا بووە. هەربۆیە هۆكاری سەرەكی تێكدان و سەرهەڵدانی كێشە و ململانێكان بەدرێژایی مێژوو و لەسەرتاسەری جیهان (مرۆڤ) بووە. لەم سۆنگەیەشەوە سەدان بیرمەند و كۆمەڵناس و پسپۆڕان (مرۆڤ)یان بە چەق و كاراكتەری سەرەكی ژیان و ئاوەدانكردنەوە و هۆكاری ململانێكان ناسیووە.

لێرەوە تاك و خێزان و كۆمەڵگاكان، كە لە (مرۆڤ)ەوە سەرچاوەیان گرتووە، سەردەمانێكیان لە ململانێ و شەڕ و هەروەها ئاشتی تێپەڕاندووە. بەوەش مێژووی مرۆڤایەتی و مێژووی ژیان لەسەر زەوی دروست بووە. لەو ململانێیانەشدا سەرباری ئەوەی ملیۆنانیان كراونەتە  قوربانی، هەزاران و بگرە ملیۆنان دۆنم زەویش سوتاون. دواتر بەهۆی ڕێكەوتنامە یان پەیماننامە، بە ئاشتەواییەكی كاتی كۆتایی بە ململانێیەكان هاتووە و بۆ ماوەیەك ئارامی باڵی بەسەر ناوچەكانی ململانێیكاندا كێشاوە.

لەبەرامبەریشدا باجی ئەو ململانێ و ڕێكەوتنامانە كۆمەڵانێك داویانە، كە سەردەمانێكیان لە نائارامی و ئاتوونی جەنگ یان خەبات و قوربانیدان لە پێناو ئازادی و سەرفرازی خاكەكەیان بەڕٍێكردووە. ئەوەش دوای ئەوەی كەوتوونەتە نێو بەرداشی (دوو) زلهێزەی ململانێكە.

لەم دەلاقەیەوە لەنێو سەراپای مێژووی مرۆڤایەتی لەسەر ڕووی زەوی، تیشك خراوەتە سەر ململانێی مرۆڤەكان لە دەوڵەتی ئێراقدا. ئەو مرۆڤانەی لە چەندین پێكهاتەی نەتەوەیی وەك (عەرەب، كورد، توركمان، كلدانی، ئاسووری، ئەرمەنی)و ئایینی وەك (ئیسلام، مەسیحی، جوو، ئێزدی، كاكەیی، سابئەی مەندائی، زەردەشتی)و ئایینزای وەك (سووننە، شیعە، ...تاد) پێكهاتوون. لە نێو ئەو پێكهاتانەشدا ململانێی نێوان (عەرەب و كورد) وەك دوان لە پێكهاتە گرنگ و كاریگەرەكانی ئێراق، كراوەتە تەوەری سەرەكی ئەم زنجیرە شیكارە مێژووییانەی ئێمە.

دیارە (كورد) وەك بەشێكی سەپێنراو بە دەوڵەتی ئێراقەوە، كە لە (23ی ئابی1921ز) دامەزرا، سەردەمانێكی لە ململانێی و خەبات و قوربانیدان لەگەڵ (عەرەب) تێپەڕاندووە. (عەرەب)یش لەو ڕۆژ و مانگ و ساڵەوە، كە كراوەتە دەسەڵاتداری دەوڵەتی ئێراق، وەك لەمپەر بەرامبەر داوا و مافەكانی كورد وەستاوە. لەم پێودانگەشەوە كوردی نێو دەوڵەتی ئێراق، بە شۆڕش لە دوای شۆڕش و ڕاپەڕین لە دوای ڕاپەڕین، بەرامبەر ئەو دەسەڵاتدارە عەرەبانە وەستاوە، تا بە ئامانجە نەتەوەیی و نیشتمانییەكانی بگات. لەو پێناوەشدا نە سڵی لە قوربانیدان كردۆتەوە، نە شكست كۆڵی پێداوە، نە فشارە ناوخۆیی و دەرەكییەكانیش وورەیان دابەزاندووە و بەرەو تێكشاندنیان بردووە، بۆیە بەشێكی ڕووداو و بەسەرهاتەكانی مێژووی كورد بە گشتی و پێكهاتەی هێز و لایەنە سیاسییەكانی كۆمەڵگای كوردی بە تایبەتی لەو واقیعەی سەرەوە بەدەر نەبووە. 

لێرەوە (كورد و دەوڵەتی عێراق)یش ئەو مێژووە پڕ لە تراجیدیەیان دروستكردووە، كە ڕووباڕێكیان لە خوێن و سەردەمانێكیان لە ململانێ و نەهامەتی بۆ یەكتر دروستكردووە. سەختی ئەو لەیەك نەگەیشتنانەش لەوەدا بووە، كە نە بەرپرسە یەك لە دوایەكەكانی عێراق سوودیان لە ئەزموونەكانی پێش خۆیان وەرگرتووە! نە بەرپرسە یەك لە دوایەكەكانی كوردی نێو ئەو دەوڵەتەش ئەو مێژووەی عێراق و دەسەڵاتدار و بەرپرسەكانیان وەك پێویست خوێندۆتەوە و ناسیووە، تا دەلاقەیەكی بەڕووی ئایندەی نەتەوەكەیاندا بكاتەوە! هەربۆیە بە درێژایی چەندین ساڵی ڕابردوو، ئەو عەرەبانەی لە (بەغداد)ی پایتەختی دەوڵەتەكەوە دژایەتییەكی توند و سەختی كوردیان لە چیا و شار و شارۆچەكەكانی خۆمان كردووە، باجی سەختی ئەو ململانێیەشیان داوە. بەتایبەت بەكوشتدانی ئەو هەزاران سەرباز و ئەفسەر و پلەدار و پیشەوەر و پسپۆڕانەی، بە زۆرە ملێ‌ ڕاپێچی گۆڕەپانی شەڕ و ململانێكانیان كردوون! لای كوردیش هەزاران تاكی كورد لە بەرگی پێشمەرگایەتیدا وەك پارێزەری خاك و نیشتمان چوونەتا نێو سەنگەری بەرگرییەوە. لە هەردوو بارەكەشدا هەر ڕۆڵەی بێتاوان و هەژار و زەحمەتكێشەكانی ئەم خاك و نیشتمانەی ناوی ئێراقی لێنراوە، لە هەردوو ڕیشەی (عەرەب و كورد) بوونەتە قوربانی. بە دوایشیدا تراجیدیا و ناو ناوبانگەكانیش بۆ ئەوانە تەواو بووە، كە هۆكاری ئەو شەڕ و ململانێیانە بوون!

لێرەوە بۆ واڵاكردنی دەروازەیەك لەو ململانێ بێ هۆكار و بێ ئەنجام و بێ ئامانجانەی، ئەو مێژووەیان بۆ دەوڵەتی ئێراق دروستكردووە، دەستمان دایە زنجیرەیەك شیكاری مێژوویی لەمەڕ ململانێی و خەباتی كورد لەو دەوڵەتەدا. ئەوەش بۆ سەلماندنی ئەو ڕاستییەی، كە تا ڕۆژگار تێپەڕی و ڕۆژ و هەفتە و مانگ و ساڵ بچێتە سەر تۆمارەكانی مێژوو، كوردی ئێراق لە بازنەیەكی بۆشدا دەسووڕێتەوە، كە ناوی (دەوڵەتی ئێراق)ە، چونكە بەو مێژووە، نە خەباتی كورد لەو دەوڵەتەدا بە ئەنجام و بە ئامانج دەگات...نە دەسەڵاتدارەكانی ئێراقیش لە داهاتوودا، وەك ڕابردوو و تەنانەت ئێستا لە داوا و مافەكانی كوردی دەوڵەتەكەیان تێدەگەن. تەنانەت ئامادەش نین بۆیان جێبەجێ بكەن. هەربۆیە لەپێناو كۆتایی هێنان بەو ململانێی و خوێن ڕشتن و بەهەدەردانی سامانە بۆ كێشەیەكی بێ چارەسەر، باشترین بژاردەی كورد لەو دەوڵەتە (دەرچوونە لە ئێراق).لێرەوەش ناونیشانی ئەم زنجیرە شیكارە مێژووییەمان چەسپاند. بەو هیوایەی خزمەتێك بە ئایندەی كورد و دەوڵەتی ئێراق و ئەو پێكهاتانە بكات، كە دەخوازن بۆ ئەبەد كۆتایی بە ململانێی (عەرەب و كورد) بهێنن. بەدوایدا هەردوو پێكهاتەكە لە (دوو) دەوڵەتی سەربەخۆ و دراوسێدا بە ئاشتی و ئارامی بژین. 




ئه‌م بابه‌ته 490 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌

بابەتەکانی تری نوسەر