دەربارەی تاوانەكانی بڵاوكردنەوە(3)

گەشەسەندنی ئامرازەكانی پەیوەندی لە كۆمەڵگای كوردیدا، دەرفەتی بۆ هەمووان رەخساندووە تا بە شێوازێكی ئاسانتر پەیامەكانی خۆی بگەیەنێ، بەكارهێنانی هەر ئامرازێكی میدیاش (رۆژنامە، گۆڤار، رادیۆ و تەلەفزیۆن، سۆشیال میدیا تا دەگاتە ئامێرە تەلدار و بێ تەلەكان) بە ئامانجی مامەڵە و پەیوەندی و ئاڵوگۆڕی پەیام.
PM:04:04:07/12/2020
دۆسیە: توێژینەوەی میدیا
پێویستە رۆژنامەنووس لە دۆخێكی سایكۆلۆژی تەندروستدا، بابەتە میدیاییەكان ئامادە بكات و بڵاوی بكاتەوە.

د. کارزان محەمەد
رۆژنامەنووس و مامۆستای زانکۆ


ئەركێكی گرنگی یاسایی لەگەڵدایە ئەویش رێزگرتنە لەو مافە مرۆییانەی لە یاسا بەركارەكانی هەرێمی كوردستاندا پەسەند كراون. پشتگوێخستن و بەزاندنی سنورەكانی ئازادی رادەربڕینیش، دەچێتە خانەی تاوانەكانی بڵاوكردنەوە. 
 
لە جارنامە و دیكۆمێنتە نێودەوڵەتییەكاندا، بەتایبەتی لە ماددەی (19)ی جاڕنامەی جیهانی بۆ مافەكانی مرۆڤ (1948ز) و بڕگەی (2)ی ماددەی (19)ی میساقی نێودەوڵەتی مافە مەدەنی و سیاسییەكان (1966ز) ، جەخت لەسەر ئازادی رادەربڕین و بڵاوكردنەوە وەك مافێكی گڵۆباڵی و بنچینەیی بۆ مرۆڤ كراوەتەوە .

لەپێناو دەستنیشانكردنی سنورەكانی ئازادی رادەربڕین، هەر وڵاتێ بەپێی جۆری سیستەمی حكومڕانی خۆی، كۆمەڵێك هێڵی جیاكەرەوەی بەپێی یاسا دەستنیشان كردووە، باشترین پێوەر بۆ ئاستی دیموكراسی هەر وڵاتێكیش، بە ئازادی رادەربڕین نەك دروشمەكانی دەسەڵات دەخەمڵێنرێت.

لە هەرێمی كوردستانیش كە خاوەنی كۆمەڵێك یاسایە بۆ بواری میدیا، لە هەندێ بواردا مافی ئازادی رادەربڕینی فەراهەم كردووە، بەڵام كۆتوبەندیشی داناوە و بڵاوكردنەوەی چەندین بابەتی خستۆتە خانەی تاوانەكانی بڵاوكردنەوە. رۆژنامەنووسان و دامودەزگاكانی میدیا دەبێ لە پرۆسەی كارەكانیاندا، ئاگاداری ئەو سنورانە بن تا رووبەرووی سزای یاسایی نەبنەوە.

مەبەست لە تاوانی بڵاوكردنەوە واتا: چاپوپەخشی بابەتێك یا وێنەیەك لە بڵاوكراوەیەكدا كە بە تاوانێكی گشتی دادەنرێت و بە پراكتیكی ئەو تاوانە بەهۆی بڵاوبوونەوەی ئەو بابەتەوە روودەدات .

بەپێی بۆچوونێكیتر: ئەو تاوانەیە كە دەستدرێژی بۆسەر مافی تاك و كۆمەڵ تێدایە، ئەویش لە ئەنجامی خراپ بەكارهێنانی مافی ڕادەربڕینەوە. یاخود بریتییە لەو تاوانانەی پەیوەندیدارن بە خراپ بەكارهێنانی ئامرازەكانی راگەیاندن . 
 
بەگشتی بنەماكانی تاوانی بڵاوكردنەوە، بریتین لە

بنەمای ماددی: رەفتاری تاوانكاریی رۆژنامەنووس یاخود دامودەزگایەكی راگەیاندنە، بەمانایەكی روونتر هەر وێنە و بابەتێك بڵاوكرایەوە و یاساكانی پێشێل كرد بە بنەمای ماددیی تاوان دادەنرێت. هەر بابەتێك هەتا بڵاونەكرێتەوە ئەوا بنەمای ماددیی تاوان پێكنایەت و بەرپرسیارێتی لەسەر نییە.  

هەندێكجار بڵاوبوونەوەی بابەتێك بە رەفتاری تاوانكاری دانانرێت هەتا ئەنجامێكی زیانبەخشی لێنەكەوێتەوە، بۆ نمونە بابەتێك ببێتەمایەی هەڵایسانی شەڕ و ئاژاوە. 
هەروەها پێویستە (پەیوەندیی هۆكاری) لەنێوان (رەفتاری تاوانكاری) و (ئەنجامی زیانبەخش)دا هەبێ، تا پەیوەندییەكە بەهێزتر بێ ئەوا سزای تاوانەكەش زیاترە، واتا یاسا لەوە دەكۆڵێتەوە ئایا ئەو بابەتەی ئەنجامێكی زیانبەخشی لێكەوتۆتەوە، بەشێوەیەكی ئامانجدار و سیستەماتیك ئەنجام دراوە تا زیانی یاسایی لێبكەوێتەوە یاخود نا.

بنەمای مەعنەوی: لایەنە زیهنی و سایكۆلۆژییەكانی تاوان لەخۆدەگرێت، واتا لەوە دەكۆڵێتەوە ئایا رۆژنامەنووسەكە ئیرادەی لەدەست خۆیدا بووە كاتێك تاوانەكەی ئەنجام داوە؟ ئایا زانیویەتی تاوانە؟ هەرچەندە نەزانین پاساو نییە بۆ ئەنجامدانی تاوان، بەڵام ئاستی زانین و هۆشیارییەكەی بنەمایەكی گرنگە بۆ دەستنیشانكردنی ئاستی سزای تاوانەكە. 

لەم ڕوانگەیەوە پێویستە رۆژنامەنووس لە دۆخێكی سایكۆلۆژی تەندروستدا، بابەتە میدیاییەكان ئامادە بكات و بڵاوی بكاتەوە. هەروەها بۆ خۆپارێزی لە تاوانیش، پرۆسەی خۆهۆشیاریی دەربارەی یاسا بەركارەكانی هەبێت تا لە تاوان و سزا بەدووربێت.

بنەمای یاسایی: پرەنسیپێكی گرنگ جەخت لەسەر ئەوە دەكاتەوە كە هیچ كردە و رەفتارێك بە تاوان دانانرێت تەنها بەپشتبەستن بە یاسا نەبێت، لەم ڕوانگەیەوە بڵاوكردنەوەی هەر بابەت و وێنەیەك كاتێك تاوانە كە بڕگە یاخود ماددەیەكی یاسایی لە هەرێمی كوردستان پێشێل بكات، لەهەمانكاتدا مەرجی رێگەپێدانیشی نەبێ، چونكە لە هەندێ بارودۆخی تایبەتدا رێگە بە چەند رەفتار و كردەیەك داوە و بە تاوان دانانرێ، بۆ نمونە داكۆكی رۆژنامەنووس لەكاتی هەڕەشەدا بەمەرجێ داكۆكییەكە لە سنوری خۆی نەترازێ، بەڵام هەمان رەفتار  لە دۆخی ئاسایی بە تاوان دادەنرێت.

بنەمای بڵاوبوونەوە: رۆژنامەنووسان تەنها لەكاتێكدا بەرپرسیار دەبن كە بابەت و وێنەكانیان بڵاوببنەوە و و دۆخی میدیایی بەخۆوەبگرێت، بەڵام هەر بابەتێك تا بڵاونەبێتەوە بەرپرسیارێتی دروست ناكات. 

هەندێكجار رۆژنامەنووسان دووچاری هاككردنی تۆڕەكۆمەڵایەتییەكان و چەتەی ئینتەرنێتی بوونەتەوە، هەربۆیە دروستترین رێگا بۆ خۆپارێزی لە تاوان ئەوەیە كە هەرگیز بابەت و وێنەی نەشیاو لە مۆبایل و كۆمپیوتەر و تۆڕە كۆمەڵایەتییەكاندا ئەرشیف نەكات، چونكە لەبەردەم هەڕەشەی هاككردندایە.

وێرای ئەمانەش، ئەنجامدانی تاوان لە میدیادا، سزادانەكەی توندترە، چونكە ئەو بابەتانەی بڵاودەبنەوە زۆرترین كەس دەیبینێ و باشتر خەڵك متمانەی پێدەكات، هەروەها كاریگەرییەكەشی درێژخایەنترە.

رۆژنامەنووسان لە هەرێمی كوردستان زۆرجار ڕووبەڕووی گیروگرفتی یاسایی بوونەتەوە، وێرای هەندێ كەموكوڕی لە یاساكاندا، واپێویستە رۆژنامەنووس سەرجەم یاساكانی تایبەت بە راگەیاندن بخوێنێتەوە، بەشێوازێكیش پەیامەكانی خۆی بگەیەنێ تا دەرفەت بۆ لایەنی بەرامبەر نەڕەخسێنێ بەهۆی سكاڵای یاساییەوە دووچاری دادگایی بكاتەوە.

هەوڵ دەدەم لە گۆشەكانی ئایندەدا وێرای ناساندنی جۆرەكانی تاوان، باس لە مافەكانی رۆژنامەنووسانیش بكەین.



ئه‌م بابه‌ته 548 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌

بابەتەکانی تری نوسەر