کوشتنی سولەیمانی، خۆپیشاندانەکان، و چارەنووسی عێراق لە 2021ـدا

کات یەکی دوای نیوەشەوی ڕۆژی ٣ـی کانوونی دووەمی ساڵی بوو 2020، کاتێك هەواڵی ئەوە گەیشت کە فڕۆکەیەکی بێفڕۆکەوانی ئەمریکی کاروانێکی ئۆتۆمبێلی لە پایتەختی عێراق بەئامانج گرتووە، کە تیایدا پێشگۆیی ئەوە کرا جەنەراڵێکی باڵای ئێرانی کوژرابێت.
PM:11:07:23/12/2020
دۆسیە: عیراقناسی
عێراقییەکان ترسیان هەیە لەوەی تۆڵەی قاسم سولەیمانی لەسەر خاکی وڵاتەکەیان ئەنجام بدرێت.

سۆفیا بەربەرانی
رۆژنامەنووس سەرنجی بابەتەکانی لەسەر عیراق و باکووری ئەفریقایە


بەر لە هەڵاتنی خۆر، میدیای ناوخۆیی عێراق ئەوەی پشتڕاست کردەوە کە چەندان کەس و لایەن گومانیان لێکردبوو: قاسم سولەیمانی، جەنەراڵی باڵای ئێرانی لەنێو 10 قوربانییەکەی هێرشە کوشندەکەدا بووە، کە دواتر ویلایەتە یەکگرتووەکانی ئەمریکا ڕایگەیاند هێرشەکە بەشێك بووە لە ستراتیژییەتێکی فراوان بۆ پێشگرتن بە دوژمنان. 

تا ئەوکاتەی عێراق لەو بەیانییەدا ڕۆژی کردەوە، هەواڵەکە تەواوی جیهانی تووشی شۆك کردبوو، هەندێ عێراقییش شۆکەکەیان بەو هەستە بەروارد کرد کە لەکاتی لەسەر حوکم لادانی سەدام حوسێندا هەستیان پێکردبوو. 

پیاوێکی دانیشتووی بەغداد، کە نەیویست ناوی ئاشکرا بکات، وتی: "هەواڵەکە شتێك بوو نەتدەتوانی باوڕی پێ بکەیت - وا سەیری سولەیمانی دەکرا کە کەسێکی نەمر بێت، بەڵام مرد". 

لەوکاتەدا جیهان تەنیا سێ ڕۆژ بوو پێی خستبووە ناو ساڵی نوێوە. کوشتنی جەنەراڵێکی ئێرانی کە بەرپرسێکی بەرچاوی هەژموونی هەرێمیی تاران بوو، هەر زوو بووە سەرەتای ڕووداوگەلێکی دوورودرێژ کە لە ساڵی 2020ـدا عێراقیان هەژاند کە ڕەشنووسێکی پڕ کورتهێنانی ڕەخنەبارانکراوی بودجەی ساڵی 2021ـی وڵاتەکە دوایینی ئەو ڕووداوانە بوو. 

لەکاتێکدا خەریکە ساڵی 2020 بەکۆتا دێت، دۆکیۆمێنتی کاتیی بودجە پلانەکانی حکومەت بۆ بێبەهاکردنی دراوی ناوخۆیی و بڕینی مووچەی فەرمانبەران تووڕەیی هاووەڵاتیانی عێراقی لێکەوتۆتەوە. 

ئاستەنگە داراییەکان

لە وڵاتێکدا کە تیایدا نزیکەی 90%ـی داهاتەکانی حکومەت لە نەوتەوە سەرچاوە دەگرێت، دابەزینی نرخەکان بووە هۆی دروستبوونی قەیرانی نەوت وڵاتەکەدا. 

مانگی ئۆکتۆبەر پڕۆگرامی پەرەپێدانی نەتەوە یەکگرتووەکان (UNDP) هۆشداریی دا لەوەی قەیرانی نەوتی هاوشان لەگەڵ کۆڤید-19 دەبێتە هۆی مەترسیی زیادبوونی نایەکسانی لە عێراق، هاوکات بەپێی خەمڵاندنی ڕاپۆرتێکی بانکی نێودەوڵەتییش 5 ملیۆن و 500 هەزار هاووەڵاتیی عێراق مەترسیی ئەوەیان لەسەرە تووشی هەژاریی ببن. 

لەمساڵدا، زیاتر لە ٤ ملیۆن فەرمانبەری عێراق رووبەڕووی ئاستەنگ و دواکەوتنی مووچە بوونەوە. بەڵام بەهۆی لاوازیی کەرتی تایبەتەوە، بەشێك لە هاووەڵاتییانی عێراق ناچار بوون بەشێوەیەکی سەرەکیی پشت بە حکومەت ببەستن بۆ بژێوییان. 

کریستین ڤان دێر تۆرن، سەرۆکی سندوقی عێراق بۆ خوێندنی باڵا، کە سندوقێکی قازانج نەویستە بەمەبەستی دروستکردنی دەرفەتەکانی خوێندن و دامەزراندن بۆ گەنجانی عێراق دامەزراوە، دەڵێت، "باری لاری هەنووکەی عێراق ناتوانرێت ڕاست بکرێتەوە". 

 دەشڵێت، "عێراق دانیشتووانێکی زۆری گەنج و، کەرتێکی گشتیی تەواو ئاوساو و پڕی هەیە کە داهاتەکەی تەنانەت بەشی دابەشکردنی مووچەی هەنووکەشی ناکات، هەموو ساڵێکیش بەهۆی کەمبوونەوەی نرخەکانی نەوتەوە تەنانەت ڕێژەیەکی زۆر کەمی ئەو سەدان هەزار گەنجە دەچنە نێو هێزی کارەوە". 

" تەنیا یەك ڕێگەچارە بۆ ئەمە هەیە - پەروەردەکردن، ڕاهێنان و توانادارکردنی گەنجی عێراق تا بتوانێت دەستی بە کاری دیکە بگات "

وێڕای دەرکەوتنی بزنسە بازرگانیی سەرهێڵەکان و گروپەکانی وەبەرهێنان، بەڵام کەرتی تایبەتی عێراق بەدەست کەشێکی سیاسییەوە ناڵاندوویەتی کە تیایاندا بەڵێندەران بەردەوام بەهۆی خراپ ئیدارەدان و گەندەڵییەوە تووشی ئاستەنگ دەبنەوە. 

تا ئەوکاتەی کەرتی تایبەت بەلاوازی بمێنێتەوە، ملیۆنان عێراقی لەژێر ڕەحمی حکومەتدا دەمێننەوە، لەکاتێکدا حکومەتیش خەریکی جێبەجێکردنی پلانێکە بۆ کەمکردنەوەی مووچە وەك ڕێگەیەك بۆ قەرەبووکردنەوەی کورتهێنانی داراییی وڵاتەکە. 

لەهەمانکاتدا، دابەزینی بەهای دینار لە 1,182ـەوە بۆ 1,450 بەرامبەر بە یەك دۆلاری ئەمریکی توانای کڕینی خەڵکی کەم دەکاتەوە و بەشێکی مووچەکان لە بەها دادەماڵێت. 

سەرجەم ئەمانە دووچاری نائومێدیی بەرفراوانیش دەبنەوە چونکە عێراقییەکان لەنێو قەیرانێکی قووڵی داراییدا پێ دەنێنە نێو ساڵی نوێوە. 

موستەفا حەبیب، شرۆڤەکاری عێراقی دەڵێت، "لەوانەیە ئەوە توڕەیی خەڵك زیاد بکات، تا ئەوکاتەی دەبێتە شتێکی حەتمیی و بەری پێ ناگیرێت"

لە کۆتاییەکانی ساڵی 2019ـدا، شکستی حکومەت لە پاراستنی ئابووریی شلۆقی عێراق و دابینکردنی خزمەتگوزاریی و دەرفەتی دامەزراندن گڕی خۆپیشاندانی بەکۆمەڵی خۆش کرد کە لە سەرانسەری وڵاتەکەدا بڵاو بوونەوە. 

بەپێی ڕاپۆرتی بانکی نێودەوڵەتی، کە تێیدا هاتووە پێشبینیی دەکرێت ڕێژەی بێکاریی گەنجان بۆ 36% و، ڕێژەی هەژارییش دوو هێندە و بۆ 40% بەرز ببێتەوە، دەکرێ نائارامیی لە ساڵی 2021ـدا ببێتە شتێکی حەتمی. 

خۆپیشاندانە سەرتاسەرییەکان

ئەوەی لە ئۆکتۆبەری ساڵی 2019ـدا وەك خۆپیشاندانی ئاشتیانە دەستیپێکرد، بەخێرایی بوو بە پێکدادانی تووندی نێوان هێزە ئەمنییەکان و خۆپیشاندەران. 

لە خاڵی لووتکەی ڕاپەڕینەکەدا، هێزەکانی دژە خۆپیشاندان و چەکدارانی میلیشیاکان پەنایان بۆ تەقەی ڕاستەوخۆ، نارنجۆکی گازی فرمێسک ڕێژ و ئەشکەنجە برد. تا کانوونی دووەم، ئاماری کوژراوان 600 کەسی تێپەڕاند. 

عەلی ئەلبەیاتی، لە کۆمیسیۆنی باڵای مافەکانی مرۆڤی عێراق ڕایگەیاند، لێپێچینەوە لە تاوانبارانی توندوتیژیی خۆپیشاندانەکان و قەرەبووکردنەوەی قوربانیان یان خێزانەکانیان کاری هەرە لەپێشینەی حکومەتە "

تا ئەمڕۆ، هیچ کەس بەهۆی کوشتن، بریندارکردن و فڕاندنی هاووەڵاتییانی مەدەنییەوە لێپێچینەوەی لەگەڵدا نەکراوە. 

وێڕای سەرکوتکردنی توندوتیژ و زۆرەملێ، خۆپیشاندەران بەردەوام بوون لە داواکردنی دامەزراندن، خزمەتگوزاری و کۆتاییهێنان بە دەستتێوەردانی ئێران و ئەمریکا و، هەڵوەشاندنەوەی سیستەمی سیاسیی گەندەڵی عێراق.

لە مانگی نۆڤەمبەری ساڵی ڕابردوودا، عادل عەبدولمەهدیی سەرۆك وەزیران دەستی لەکار کێشایەوە. موستەفا کازمی هاتە شوێنی عادل عەبدولمەهدی وەك سەرۆك وەزیران. هەندێك هیوایان دەخواست سەرۆك وەزیرانی نوێی پاڵپشتیکراو لەلایەن ئەمریکاوە ببێتە وەڵام بۆ میلیشیا پشت ئەستوورەکان بە ئێران، کە تا دەهات بەهێزتر دەبوون. 

حەوت مانگ دوای سوێندخواردنی موستەفا کازمی وەك سەرۆك وەزیران، یەکە ئەمنییەکانی سەر بە ئێران و میلیشیاکان بەردەوامن لە کارکردن بە پارێزبەندییەوە. 

لە هەوڵێکی نیشاندانی هێز و بازوودا لەلایەن حکومەتەوە، لەمانگی تەممووزدا 14 چەکداری کەتائیبی حیزبوڵڵای سەر بە ئێران بە تۆمەتی پلاندانان بۆ هێرشکردنە سەر فڕۆکەخانەی بەغدا دەستگیر کران، 13ـیان بەخێرایی ئازاد کران. 

سەجاد جیهاد، شرۆڤەکاری عێراق و ئەندامی ئەکادیمیای 'بناغەی سەدە' کە بارەگاکەی لە شاری نیویۆرکە، دەڵێت، "حکومەتی عێراق تا ئێستا نەیتوانیوە سەروەریی یاسا بەرقەرار بکات و ڕووداوەکانی ساڵی 2020ـیش قەبارەی ئاستەنگەیان دەرخست"

وتیشی، "میلیشیاکان چەند هێندە زیادیان کردووە، بەردەوامییان داوە بە هێرشەکان دژی نێردە دیبلۆماسییەکان و پێگە حکومییەکان و، پەنایان بۆ کوشتن، توندوتیژی و فڕاندن بردووە بۆ کپکردنی دەنگی ڕەخنەگران"

لە مانگی تەمموزدا، هیشام ئەلهاشمی، شرۆڤەکار و راوێژکاری ناسراوی حکومەت لەلایەن چەند چەکدارێکی نەناسراوەوە درایە بەر دەستڕێژی گوللە و کوژرا. لەسەر ئەم تاوانە هیچ کەسێك دەستگیر نەکرا، بەڵام زۆرینەی پەنجەکانی تۆمەت بۆ کەتائیب حیزبوڵڵا درێژ کران. 

جیهاد دەشڵێت، "وێڕای بەڵێنەکەی سەرۆك وەزیران کە دادپەروەریی خێرا بەرقەرار دەبێت، بەڵام لەڕاستیدا پێناچێت بکوژانی هیشام ئەلهاشمی دەستگیر بکرێن"

"حکومەت لەپێشوودا ڕایگەیاندووە کە تاوانبارەکان عێراقیان جێهێشتووە، بۆیە شانسەکانی لێکۆڵینەوەیەکی ڕاستەقینە کە بگاتە ئەنجام لاواز دەردەکەون"

سەرنج خستنەسەر عێراق 

لەماوەی کەمتر لە مانگێکدا، ئەگەر هەیە ئیدارەی نوێی جۆ بایدن لە ئەمریکا توانەوەی بەستەڵەك و کۆمەڵێك پەیوەندیی نێوان واشنتن و تاران بەخۆیەوە ببینێت. 

ئەوەش لە بەرانبەردا، دەکرێت هێوربوونەوەی گرژییەکانی نێوان ئەمریکا و ئێرانی لە ناوەوەی عێراق لێبکەوێتەوە و توانای ئەوە بە بەغداد ببەخشێت کە سەرنج بخاتە سەر پرسە ئەمنیی و مرۆییە سەختەکانی دیکە، وەك زیادبوونی هێرشەکانی داعش، کشانەوەی چاوەڕوانکراوی 2,500 سەربازی ئەمریکا لە مانگی کانوونی دووەمدا و، گەڕانەوەی زیاتر لە 60,000 کەسی ئاوارە بۆ زێدی خۆیان کە ئەم ماوانەی دوایی لە کامپەکان نیشتەجێ بوون. 

لەم مانگەدا ڕێکخراوی هیومان رایتس وۆچ هۆشداریی دا لەوەی بڕیارەکەی بەغدا بۆ داخستنی کەمپی ئاوارەکانی عێراق نیشتەجێبووان بۆ ئاوارەیی و هەژاریی ڕاپێچ دەکات. 

دەکرێت موستەفا کازمیی سەرۆك وەزیران گوشاری کردبێت بۆ ڕاگواستنێکی خێرای خەڵکانی ئاوارە، ئەوەش وەك هەوڵێك بۆ داخستنی سەرجەم کامپەکان بەر لە هەڵبژاردنە گشتییەکان کە وابڕیارە لە مانگی تەمموزدا بەڕێوە بچن. 

ئەنجامدانی هەڵبژاردنی پێشوەخت داخوازییەکی سەرەکی خۆپیشاندەران بوو. بەڵام ڕاپرسییەکی ئەم مانگەی ئینستیتیوتی قازانج بەویستی 'کۆماری نێودەوڵەتیی' دەری خستووە "نائومێدیی بەرفراوان لەبارەی داهاتووی وڵاتەکە و بێمتمانەیی بە سیستەمە سیاسیەکەی هەیە". 

بەپێی ئەنجامی ڕاپرسییە سەرتاسەرییەکە، 52%ـی بەشداربووان پێیانوایە دۆخی هەنووکەی دیموکراسی "زۆر خراپ بووە" لەکاتێکدا 86%ـیان پێیانوابووە عێراق لە بەرژەوەندیی هەندێ گروپی تایبەت ئیدارە دراوە. 62%ـش ڕایان وابووە دەنگدان گرنگ بووە. 

ئەو ئاستەنگانەی لە ساڵی 2008ـدا دووچاری عێراق دێنەوە ئەگەر هەیە بەربەستی زیاتر دروست بکەن لە ڕێکخستنی هەڵبژاردنەکانی ساڵی داهاتوو. 

لەئێستادا، هاووەڵاتییانی عێراق لە چاوەڕوانیی یەکەم ساڵیادی کوشتنی قاسم سولەیمانییدان، هەندێ بەرپرسی عێراقیش پێشبینیی هێرشی نوێی گروپە پاڵپشتیکراوەکان لەلایەن ئێرانەوە دەکەن کە تیایاندا ئەمریکا بەئامانج بگرن. 

لە ماوەی پێشوودا، بەپێی ڕاپۆرتە هەواڵییەکان، کونسوڵخانەی ئەمریکا ڕایگەیاند بەشێك لە ستافەکەی دەکشێنێتەوە، ئەو کشانەوەیەش تا کاتی دوای ساڵیادی کوشتنی قاسم سولەیمانی درێژە دەکێشێت. 

لە ڕۆژی 16ـی دیسەمبەردا، ئایەتوڵڵا عەلی خامنەیی، ڕابەری شۆڕشی ئیسلامیی ئێران لە کۆبوونەوەیەکدا لەگەڵ خێزانی قاسم سولەیمانی، بەڵێنی تۆڵەی دوپاتکردەوە و وتی، ئەمریکا باجی ئەو فڕۆکە بێفڕۆکەوانە دەدات کە فەرماندە قاسم سولەیمانیی کوشت. 

وەرگێڕان: محەمەد ڕەحمان فەیزوڵڵا


ئه‌م بابه‌ته 266 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌

بابەتەکانی تری نوسەر