دەرچوون لە ئێراق (3)

دامەزراندنی دەوڵەتێك بەناوی "ئێراق" بۆ ساڵی (1921) دەگەڕێتەوە. كاتێك حكومەتی بەریتانیا بێ گەڕانەوە بۆ ڕەزامەندی خەڵكی ئێراق "فەیسەڵی كوڕی حوسێنی حیجازی" وەك پادشای ئێراق دیاریكرد، ئەوەش بەو مانایە هات؛ بەر لەو ماوەیە دەوڵەتێك بەناوی "ئێراق" لەسەر نەخشەی سیاسی جیهان بوونی نەبوو.
PM:06:58:26/12/2020
دۆسیە: دەوڵەت سازی
ئێراق؛ لە بەرداشی سێ ویلایەتی عوسمانیدا.

پرۆفیسۆر د. كەیوان ئازاد ئەنوەر
مامۆستای زانكۆ و ڕاوێژكاری چاوی كورد


هەروەها، ئەو سەرچاوە و تۆمارە مێژووییانەی لەنێو بەرهەم و، تۆمارە مێژووییەكانیاندا باسیان لە دەوڵەتی ئێراق، یان وڵاتێك بەناوی ئێراق بەر لەو ساڵە كردووە بە هەڵەدا چوون، تەنیا لەبیر تەسكی نووسەرەكانیان یاخود نەزانی و، بێئاگایان لە مێژووی ئێراق سەرچاوەی گرتووە. ڕاستییەكەش ئەوەیە؛ بەر لەوەی دەوڵەتێك بەو ناوەوە دروست بێت و دەربكەوێت، ئەو خاكە لە "سێ" ویلایەتی سەر بە دەوڵەتی عوسمانی پێكهاتبوو، ئه‌وانیش؛ موسڵ، بەغداد و، بەسرە بوون. هەروەها كاروبارەكانی ئەو "سێ" ویلایەتە لە بەغداد بەڕێوە دەچوو، واتە؛ كاروبارە ناوخۆییەكانی هەردوو ویلایەتی موسڵ و بەسڕە بە ویلایەتی بەغداد-ەوە گرێدرابوون و، دواتر بەسترابوونەوە بە "ئەستانە" پایتەختی دەوڵەتی عوسمانییەوە، ئەوەش بەو مانایە بوو؛ ئەو هێزەی بڕیاری لەسەر كۆی ژیانی خەڵكی ئەو "سێ" ویلایەتە دەدا، نە دانیشتوانەكەی بوو، نە كەسایەتی و بەرپرسە ناوخۆییەكانی ئەو "سێ" ویلایەتە، بەڵكو خودی والییەكان و ئەوانیش لەژێر ڕەزامەندی و، بڕیاری بەرپرسانی دەوڵەتی عوسمانی بوون لە ئەستانە-ی پایتەخت. هەر لە وەزیری ناوخۆ-وه‌  تا دەگات بە صدر الاعڤم- سەرۆك وەزیران و، لەوێشەوە بۆ سوڵتانی عوسمانی. 

گەڕانەوەی خاكی ئێراق بۆ ژێر دەسەڵاتی دەوڵەتی عوسمانی، بۆ دوای ساڵی (1514) دەگەڕێتەوە. كاتێك "سوڵتان سەلیمی یەكەم/1512-1520" سوڵتانی دەوڵەتی عوسمانی لە شاڵاوێكیدا بۆ سەر دەوڵەتی سەفەوی شیعە لە ئێران، سوپای سەفەوییەكانی تێشكاند، ئەو سەركەوتنەی عوسمانییەكان لە شەڕی چاڵدێران لە (23ی ئابی1514) زەمینەی داگیركردنی باشووری كوردستان و بەشێك لەو خاكەی ڕەخساند، دواتر ناوی ئێراق-ی لێنرا. كاتێك لە ساڵی (1515) بەهۆی ڕێككەوتن نامەیەكی نێوان سوڵتان سەلیمی یەكەمی عوسمانی و، مەلا ئیدریسی بەدلیسی و میرەكانی بادینان و ئەردەڵان ملكەچییان بۆ سوڵتان و، دەوڵەتی عوسمانی ڕاگەیاند. بەو ڕووداوە خاكی باشووری كوردستان كەوتە دەست دەوڵەتی عوسمانی، وەك؛ ئەیالەتی شارەزوور لەلایەن دەوڵەتی عوسمانییەوە ناسرا، شاری كەركوك بووە مەڵبەندی ئەیالەتەكە، نۆزدە ساڵ دواتر و لەساڵی (1534) لە سەردەمی سوڵتان سولەیمان كوڕی سوڵتان سەلیم، ناسراوه‌ بە سوڵتان سولەیمانی قانوونی شاری بەغداد-ی لە بندەستی سەفەوییەكان دەرهێنا تا شاری بەسرە بوونە قەڵه‌مڕەوی دەوڵەتی عوسمانی. بەو ڕووداوە؛ تەواوی ئەو خاكەی ناوی ئێراقی لێنرا كەوتە ژێر دەسەڵاتی دەوڵەتی عوسمانی، سەرەتا لەو خاكە سێ ئەیالەت بەناوه‌كانی شارەزوور، بەغداد، بەسرە دروستكران. مەڵبەندی ئەیالەتی شارەزوور لە سەرەتادا شاری كەركوك و دواتر بۆ شاری موسڵ گوازرایەوە. سنوری ئەم ئەیالەتە كۆی خاكی باشوری كوردستان و بەشێكی باكوری خۆرئاوای ئێراقی عەرەبی بوو، مەڵبەندی ئەیالەتی بەغداد شاری "بەغداد" و كۆی خاكی ناوەڕاستی ئێراقی لەخۆ دەگرت، هەرچی ئەیالەتی بەسڕە مەڵبەندەكەی شاری "بەسڕە" و كۆی خاكی باشوری ئێراقی پێكهێنابوو. 

لێرەوە ئەو خاكە، بەو سیستەمە كارگێڕییە تا نیوەی یەكەمی سەدەی نۆزدەیەمی زاینی مایەوە. ئەوەش بەدەر لە چەند ساڵێكی دیاریكراو نەبێت ناوچەكە بووە گۆڕەپانی ململانێی دەوڵەتانی دەسەڵاتدار لە خاكی ئێران و، دەوڵەتی عوسمانی نەبێت، لەو ماوەیەدا زۆرینەی خاكی باشوری كوردستان بەناو بۆ دەوڵەتی عوسمانی دەگەڕایەوە. بەهۆی ئەوەی ناوچەكە لەژێر دەسەڵاتی چەندین میرنشینی كوردیدا بوون، لەوانە؛ میرنشینی بابان دەسەڵاتداری ناوچەكانی؛ پشدەر، بیتوێن، شارباژێر، پێنجوێن، هەڵەبجە، شارەزوور، گەرمیان بوو. میرنشینی سۆران دەسەڵاتدارێتی ناوچەكانی؛ برادۆست، باڵەكایەتی، هه‌ریر، باتاس، ڕەواندوز بۆ دەگەڕایەوە. میرنشینی بادینان دەسەڵاتدارێتی ناوچەكانی؛ بادینان و، موسڵی دەكرد. لەو نێوەندەدا شارەكانی موسڵ و، كەركوك لەنێوان ململانێی میرنشینە كوردییەكان و دەسەڵاتداری عوسمانیەكاندا بوون. كاتێك ڕێككەوتن نامەی "ئەرزەڕوومی دووەم" لە (1ی نیسانی1847ز) لەنێوان هەردوو دەوڵەتی عوسمانی-قاجاری واژۆكراو سنوورەكانی نێوان دوو دەوڵەت ڕێكخران و چەسپێنران، ئیتر قۆناغ بە، قۆناغ كۆتایی بە دەسەڵاتدارێتی میرنشینە كوردییەكان هات، دەسەڵاتی دەوڵەتی عوسمانی گەیشتەوە تەواوی ئەیالەتی موسڵ و بە شاری موسڵ-ەوە وابەستەكرا. ئەم دۆخە تا ساڵی (1869) بەردەوام بوو،  دوای ئەوەی "میدحەت پاشا" وەك والی بەغداد بەهۆی ئەو گۆڕانگارییانەی لەژێر ناوی پرۆسە چاكسازییەكانی دەوڵەتی عوسمانی ڕوویاندا، هەر سێ ئەیالەتی موسڵ، بەغداد، بەسرە بۆ سێ ویلایەت گۆڕی و، بە ویلایەتی بەغدادەوە گرێی دان،  شاری (بەغداد) بووە سەنتەر و مەڵبەندی دەسەڵاتداری عوسمانی لەو سێ ویلایەتە.

لەو سەردەمەوە تا هەڵایسانی جەنگی یه‌كه‌می جیهانی لەساڵی (1914) سێ ویلایەتەكە وەك خۆیان مانەوە و لەلایەن عوسمانییەكانەوە بەڕێوە دەبران، لەو ماوەیەدا مەڵبەندی ویلایەتەكان بە شار و مەڵبەندی؛ شارستان-قەزا- كان بە سەنجەق ناوده‌بران. ویلایەتەكان تا سەرهەڵدانی ئەو جەنگە و هاتنی سوپای ئینگلیزەكان بۆ باشوری ئێراق لە ڕێگای كەنداوی عەرەبی-یەوە لە كۆتایی ساڵی (1914) بەدەست عوسمانییەكانەوە مانەوە، بەڵام لەو ساڵە بەدواوە، قۆناغ بە،  قۆناغ گوند و سەنجەق و شاری ئەو، سێ ویلایەتە یەك لە دوای یەك، لە ویلایەتی بەسڕە بۆ ویلایەتی بەغداد و، دواتر بۆ ویلایەتی موسڵ كەوتنە دەست هێزەكانی ئینگلیز و لەبندەستی دەوڵەتی عوسمانی دەرهێنران، بەوە كۆتایی بە دەسەڵاتدارێتی عوسمانییەكان و سەردەمی بەڕێوەبردنی ویلایەت هێنرا.

ماوەتەوه بڵێین؛ تا ئەو كاتەی هێزەكانی دەوڵەتی بەریتانیا-ئینگلیزەكان نەگەیشتنە باشوری خاكی ئێراق، یەك لە دوای  یەك، تەواوی خاكی ئەو سێ ویلایەتەیان داگیرنەكرد، ناوێك لە وڵاتی ئێراق نەبوو. بەو مانایەی وەك چۆن لەنێوان ساڵانی (1515-1915)دا عوسمانییەكان بڕیار بەدەستی یەكەمی ئەو خاكە و دانیشتوانەكەی و، تەواوی كاروبارەكانی بوون، لەو ساڵە بەدواوە بەریتانییەكان بوونە بڕیاردەر و بەڕێوەبەری خاك و، دانیشتوان و سیستەمی كارگێڕی  هەموو لایەنەكانی ژیانی سێ ویلایەتەكەی پێشووی عوسمانی. لەم بوارەشدا بەریتانییەكان سیاسەتی خۆیان بەرامبەر ئەو خاكە لە بەڕێوبردنی (سێ) ویلایەتەوە بۆ یەك دەوڵەتی یەكگرتوو گۆڕی،  ناوی دەوڵەتی ئێراق چووە سەر نەخشەی سیاسی جیهان و لاپەڕەكانی مێژووی هاوچەرخەوە، هەموو ئەوانە مێژووی گەیاندە ئەوەی ئێراق دەوڵەتێكی دروستكراوی نێو دۆخێكی سیاسی تایبەت بوو، نەوەك لەسەر بنەما و ڕیشەیەكی مێژوویی دروست.



ئه‌م بابه‌ته 293 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌

بابەتەکانی تری نوسەر