تاوانی تۆمەت خستنەپاڵ لە میدیا و، تۆڕە كۆمەڵایەتییەكاندا (4)

تاوانێكی بەربڵاو لە بواری میدیا و، بەتایبەت تۆڕە كۆمەڵایەتییەكان، تۆمەت خستنە پاڵ و ناو زڕاندنی كەس و لایەنە فەرمی و نافەرمییەكانە، بەپێی یاسا بەركارەكانی هەرێمی كوردستان، سزای توندی بۆ دانراوە.
PM:03:45:03/01/2021
دۆسیە: توێژینەوەی میدیا
پێویستە لەپێناو خۆ پارێزی لە تاوان و پاراستنی ئاسایشی دەروونی و كۆمەڵایەتی كۆمەڵگا، بەشێوەیەكی یاسایی ئەو تاوانە و جۆر و ئاستی سزاكەی بناسین.

د. کارزان محەمەد
رۆژنامەنووس و مامۆستای زانکۆ

مەبەست لە تۆمەت خستنەپاڵ (قذف)؛ "پێگوتنێكە سیفاتێكی سەلماندن و بینراوی تێدایە، زۆرجار لە ڕێگەی ڕۆژنامەگەرییەوە ئەنجام دەدرێت1"  یاخود روونتر بڵێین؛ لە تاوانی خستنەپاڵ و بوختان (قذف)دا خراپەكە-واقیعەكە بەڕوون و ئاشكرایی دەخرێتە پاڵ كەس، یاخود لایەنەكە و خەڵك زیاتر بڕوای پێدەكات2

یاسای سزادانی ئێراقی بەوردی پێناسی تاوانی "خستنەپاڵ"ی كردووە3، تا ڕۆژنامەنووس لەژێر ناوی رەخنە و، هەڵسەنگاندندا خۆی لەو تاوانە بپارێزێت. تەنها لەساتێكدا سزای لەسەر لادەچێت بتوانرێ بسەلمێنرێت و خزمەتیش بە بەرژەوەندی گشتی بكات.

هەر بابەتێك ئەگەرچی بەناوی ڕەخنە یاخود سەرنج و تێبنییەوە، هەڵوێستەی لەسەر بابەتێك كرد و ئەم خاڵانەی تێدا بوو، ئەوا دەچێتە خانەی تۆمەت و ناوزڕاندنەوە:-

1- رەفتارێكی نەشیاو یاخود تاوان بخرێتە پاڵ كەس و لایەنێك، ڕەفتارەكەش لەڕووی یاسایی و شەرعییەوە نەشیاو بێت (بۆ نمونە دۆسییەی گەندەڵی كەسێك یان لایەنێك ئاشكرا بكرێت، لەبەرئەوەی گەندەڵی نایاساییە و، هەم ناشەرعییە. ئەگەر بابەتەكە راست بێت ئەوا خزمەتە بە كۆمەڵگا و بۆ ترساندنی هەر كەس و، لایەنێكیشە تا لەبەر ئابڕووی خۆی ئەو تاوانانە ئەنجام نەدات، بەڵام ئەگەر ناڕاست و، تەنها بۆ شكاندن بێت واتا هەروەك لە خاڵی سێهەمدا ئاماژەمان پێداوە؛ هیچ بەڵگەیەك بۆ پشتڕاستكردنەوەی نەبێ، ئەوا تۆمەت خستنەپاڵە).

2- تۆمەتەكە لە یەكێك لە دەزگاكانی میدیا بڵاوكرابێتەوە.

3- هیچ دیكۆمێنت و بەڵگەیەك لەبەردەستدا نەبێ بۆ سەلماندنی ناوەرۆكی بابەتەكە، واتا بێ بنەما و ناراست بێت.

4- تۆمەتباركراو سكاڵای یاسایی هەبێت. 

ڕۆژنامەنووسان و دەزگاكانی ڕاگەیاندن مافی خۆیانە ڕەخنە لە بەرپرسان و لایەنەكان بگرن، هەروەها لەڕێگەی ڕاپۆرتی بنكۆڵكاریی و، بەدواداچوون ڕووماڵی دۆسییە گرنگەكانی هەرێمی كوردستان بكەن لەپێناو چاودێریی هەرسێ دەسەڵاتی "یاسادانان، جێبەجێكردن، دادوەری" و كەرتی تایبەتیش، بەوهۆیەوە وێرای فشارێكی میدیایی بۆ كەمكردنەوەی گەندەڵی و ڕۆتین، دەتوانن مافی زانین و هۆشیاریی بۆ كۆمەڵگاش دەستەبەر بكەن. 

ئەم پڕۆسەیە هەم ئەركی میدیایە هەم مافێكی گڵۆباڵی-یانەیە بۆ میدیاكاران، لەو پڕۆسەیەدا پێویستی زۆریان بە وردبینی و، ڕاستگۆیی هەیە تا هەرگیز نەبنە ئامڕازێك بۆ ناوزڕاندن و تۆمەت بەخشینەوە لەناو كۆمەڵگادا، چونكە ئەركی میدیا؛ بریتییە لە چاودێری و رێنوێنی نەك ئەنجامدانی تاوانەكانی بڵاوكردنەوە.

پرسیاری گرنگ لێرەدا ئەوەیە تاوانی تۆمەت خستنەپاڵ چییە؟ 

تا ڕۆژنامەنووسان خۆ لە ئەنجامدانی بپارێزن؟


بەپێی ماددەی (433)ی یاسای ژمارە (111)ی سزادانی ئێراقی، هەر بابەتێك پێویستە ئەم سێ خاڵە لەبەرچاوبگرێت تا بە تۆمەت دانەنرێت:-

- بابەتەكە راست بێت. 

- توانای سەلماندنی راستییەكە هەبێت(مەبەست لە بەڵگە و دیكۆمێنتی باوەڕپێكراوە).

- خێر و بەرژەوەندی گشتی تێدا بێت(بابەتێك هەردوو خاڵی 1و2ی تێدابێ، ئەگەر ئاسایشی كۆمەڵایەتی یان سەربازی بخاتە مەترسییەوە بەتاوان دادەنرێت. بۆ نمونە؛ لەكاتی جەنگی پێشمەرگە و بەرەی تیرۆریزمدا، ئەگەر ڕۆژنامەیەك باسی خراپی كواڵێتی چەك و جبەخانەی سەربازیی هێزی پێشمەرگە بكات، مادام خێرو بەرژەوەندی گشتی تێدا نییە بە تاوان دادەنرێت).

بە مانایەكی تر، هەر بابەتێكی میدیایی ئەم سێ خاڵەی تێدابێت بە تاوان دادەنرێت:-

بنەمای ماددی: تۆمەتەكە بڵاوكرابێتەوە.

بنەمای مەعنەوی: بە مەبەست، یاخود بەهۆی كەمتەرخەمییەوە، تۆمەتەكە بڵاوكرابێتەوە.

بنەمای یاسایی: ماددە، یاخود بڕگەیەكی قانونی هەبێت كە ئەو تۆمەتە بە تاوان دابنێت.

لە هەرێمی كوردستان، بەپێی یاسای ژمارە (35)ی ساڵی (2007)ی ڕۆژنامەگەری، جەخت لەسەر خۆپارێزی لەو تاوانە كراوەتەوە، لە بڕگەی (5)ی ماددەی نۆیەمدا هاتووە:(توانجی ناڕەوا و ناوزڕاندن قەدەغەیە). ئەم بڕگەیە هێڵێكی جیاكەرەوەی لەنێوان تۆمەت و ناوزڕاندن وەك تاوانێكی ڕۆژنامەنووسی لە گوتاری ڕەخنەیی جیاكردۆتەوە.

هەر هاوڵاتییەك یاخود لایەنێكی فەرمی و نافەرمی(بۆ نمونە دامەزراوەیەكی حكومی، یان كەرتی تایبەت)، مافی خۆیانە ئەگەر تۆمەتێك لەلایەن دامودەزگایەكی ڕاگەیاندن خرایە پاڵ كار و ناوبانگیان، لە ڕێگەی تۆماری سكاڵای یاسایی داوای قەرەبووی زیانە ماددی و، مەعنەوییەكانیان بكەنەوە، قەرەبووەكەش؛ لەلایەن لیژنەی پسپۆڕ و شارەزاوە بەسەرپەرشتی دادگا دەستنیشان دەكرێت.

سزادانی تاوانی تۆمەت خستنەپاڵ قورسترە لە زۆربەی تاوانەكان-یتر، ئەمەش دەگەڕێتەوە بۆ ئەو فاكتەرانە:-

- خەڵك بەزوویی باوەڕ بە تۆمەت و، بوختان دەكات چونكە پیلان و هۆنینەوەی لەپشتەوەیە (بۆ نمونە كەسێك لە پۆستی بەرپرسیارێتی بێ، بە تاوانی دزی و بەرتیل لەكەدار دەكرێت، ئافرەتێك جوان بێ بە تاوانی لەشفرۆشی ناوبانگی دەزڕێنرێت، واته‌؛ هۆنینەوە لە پشت تۆمەتەكەیە).

- كاریگەرییە ماددی و مەعنەوییەكانی قوڵتر و، درێژخایەنترە (بۆنمونە دەشێ ئەو كەسانەی دووچاری ناوزڕاندن دەبنەوە، بەدرێژایی ماوەی ژیانیان بەدەست ئەو بوختانەوە بناڵێنن، تەنانەت دوای مردنیشیان هەر ناوبانگیان بە لەكەداری بمێنێتەوە).

بەكورتی ئامانجی پیرۆزی میدیا بریتییە؛ لە خستنەڕووی ڕاستییەكان و پەرەپێدانی ئاستی هۆشیاریی و، پاراستنی كۆمەڵگا لە دیاردە قێزەونەكانی نمونەی تاوان، لەم ڕوانگەیەوە رۆژنامەنووس و دامەزراوەكانی ڕاگەیاندن لە هەرێمی كوردستان، ئەركی سەرشانیانە شكۆی هاوڵاتیان و دامەزراوە فەرمی و نافەرمییەكان بپارێزن، لەكاتی هەر جۆرە ڕەخنەیەكیشدا پشت بە بۆچوونی دروست و، بەڵگەدار ببەستن بە ئامانجی بونیادنانی كۆمەڵگایەكی مەدەنی كە هەمووان بتوانین لە سایەدا پشوو بدەین. 
لەپێناو سەروەریی یاسادا، لەكاتی ئەنجامدانی هەر تاوانێكی نمونەی تۆمەت خستنەپاڵ  پێویستە هەر كەس و، لایەنێك بەناهەق لەكەداركراوە، لە ماوەی (90) رۆژ لەدوای بڵاوبوونەوەی تۆمەتەكە، سكاڵا تۆمار بكات تا راستی یەكلاببێتەوە، كەس و لایەنی سەرپێچیكار وێڕای ڕاستكردنەوەی بابەتە تۆمەت-ئامێزەكە، ڕووبەڕووی سزا ببنەوە و قەرەبووی مافی ماددی و مەعنەویش بۆ زیانلێكەوتووان بكرێتەوە.

سەرچاوەکان:

 1- د. مبدر الویس: أثر التشهیر فی الصحافە، دراسە مقارنە، طبعە الاولی، مطبعە دار الجاحض 1986، ص (47).  

 2- د. عبدالحمید الشواربی: جرائم الصحافە ‌و النشر فی ضو‌و القضا و الفقهە، طبعە الاولی، الناشر المعارف الاسكندریە، 1986، ص (11). 
 
 3- ماددەی (433) لە ژمارە (111)ی ساڵی (1969)ی یاسای سزادانی عیراق تایبەتە بە (قذف) كە ئەمە دەقەكەیەتی :" هو اسناد واقعە معینە الی الغیر باحدی طرق العلانیە، من شانها لو صحت ان توجب عقاب من أسندت الیە او اختفارە عند أهل وطنە" 






ئه‌م بابه‌ته 361 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌

بابەتەکانی تری نوسەر