دەرچوون لە ئێراق (5)

كاتێك دەوڵەتی بەریتانیا بیرۆكەی داگیركردنی هەر (سێ) ویلایەتی (بەغداد، موسڵ، بەسرە)ی خستە نێو چوارچێوەی پلانەكانی، باشووری كوردستان بەشێك بوو لە خاكی دەوڵەتی عوسمانی و لەنێو (دوو) ویلایەتی (موسڵ و بەغداد)دا جێی كرابوویەوە.
PM:09:20:19/01/2021
دۆسیە: دەوڵەت سازی
(كورد) یەكەم هاوپەیمان، یەكەم قوربانی بەریتانییەكان لە ئێراقدا.

پرۆفیسۆر د. كەیوان ئازاد ئەنوەر
مامۆستای زانكۆ و ڕاوێژكاری چاوی كورد



لەم پێكهاتەیەشدا زۆرینەی كەوتبووە ویلایەتی موسڵ و بەشێكی ئەوپەڕی باشووری كوردستانیش كەوتبووە سنووری ویلایەتی بەغداد، هەربۆیە كاتێك بەریتانییەكان لەو پەڕی باشوری خاكی ئێراق و لە ڕێگای ویلایەتی بەسڕەوە لەساڵی (1914) شاڵاوەكانیان بۆ دەستبەسەراگرتنی ئەو خاك و (سێ) ویلایەتە دەستپێكرد، پلانێكیان نەبوو چی لەو (سێ) ویلایەتە دەكەن و چۆن لێی دەڕوانن؟ بەڵگەش بۆ ئەوە ڕێككەوتنامەی (سایكس-بیكۆ) بوو. ئەو ڕێككەوتنامەیەی دەوڵەتی بەریتانیا سەرەتا لەگەڵ هەردوو هاوپەیمانەكەی (فەڕەنسا و ڕووسیای قەیسەری) لە جەنگی یەكەمی جیهانی لەسەری ڕێككەوت لە (17ی مایسی1916ز) واژۆی كرد، دواتر لەنێوان (مارك سایكس) نوێنەری دەوڵەتی بەریتانیا و (جۆرج بیكۆ) نوێنەری دەوڵەتی فەڕەنسا) مایەوە، بە ڕێككەوتننامەی (سایكس-بیكۆ) چووە لاپەڕەكانی مێژووەوە، بەپێ ئەو ڕێكەوتنامەیەش هەردوو ویلایەتی (بەغداد و بەسڕە) بەر دەوڵەتی بەریتانیا كەوت و (ویلایەتی موسڵ) بەر دەوڵەتی فەڕەنسا. بەو هۆیەش بێت ئەو (سێ) ویلایەتەی دواتر (دەوڵەتی ئێراق)ی پێ دروستكرا، ویلایەتەكەی باكوری كە (ویلایەتی موسڵ) بوو لەو ڕێككەوتننامەیەدا بەر دەوڵەتی فەڕەنسا كەوت. هەربۆیە هەڵەیە والێكبدرێتەوە؛ وەك لێكدراوەتەوە، كە لە پلانی دەوڵەتی بەریتانیادا نەبوو قەوارەیەكی سیاسی بۆ كورد دروست بكات، چونكە بەپێ ئەو ڕێككەوتنامەیە (ویلایەتی موسڵ)، كە زۆرینەی ڕەهای خاكی باشوری كوردستانی لە خۆدەگرت، كەوتبووە قەڵه‌مڕەوی داگیركاری دەوڵەتی فەڕەنسا. كەواتە ئەو هۆكارانە چیبوون كە دواجار دەستی بەریتانییەكانی گەیاندە (ولایەتی موسڵ) و (كورد) لە دەوڵەتێكی دروستكراوی ئێراقدا توایەوە و بووە كەمینە؟


وەڵامی ئەو پرسیارە زۆر قورس نییە، چونكە ئەو دەوڵەتەی پێش هەر (سێ) دەوڵەتەكە گورزی خۆی لەو (سێ) ویلایەتە وەشاند (دەوڵەتی بەریتانیا) بوو، نەك هەردوو دەوڵەتی (فەڕەنسا و ڕووسیای قەیسەری) ئەوەش دوای ئەوەی لەنێوان ساڵانی (1914-1918)و دوایی زنجیرەیەك شاڵاو و ململانێی توند، دەستی گەیشتە تەواوی خاكی ئەو (سێ) ویلایەتەی عوسمانی و داگیری كرد. هەربۆیە دەبوا ئەو دەوڵەتە دوا بڕیار لەسەر ئەو (سێ) ویلایەتە بدات، كە چۆن و چی لێدەكات، نەك (دوو) هاوپەیمانییەكەی، بەتایبەت دەوڵەتی فەڕەنسا. 
 
خاڵێكی تر؛ هەڵەی (كورد) بوو وەك پێكهاتەكانی تری ئێراق، كە هەر لە سەرەتاوە كەوتنە دژایەتیكردنی دەوڵەتی بەریتانیا و لەسەر داوای سوڵتان (موحەممەدی شەشەم)ی سوڵتانی عوسمانی، كە وەك (خەلیفەی موسڵمانان) لێی دەڕوانرا (غەزا)یان لە دژی دەوڵەتی بەریتانیا ڕاگەیاند. لەسەر ئەو بڕوایەی (دەوڵەتی بەریتانیا و بەریتانیاییەكان) مەسیحی  بێباوەڕن و شەڕكردنیان غەزایە، بەو باوەڕ و هۆكارەشەوە كوردەكانی باشوری كوردستان كەوتنە ژێر كاریگەری فتواكەی سوڵتانی عوسمانی و جەنگیان لە دژی دەوڵەتی  بەریتانیا و هێزەكانیان ڕاگەیاند، یەكەمین وێستگەی ئەو جەنگەش (شەڕی شوعیبە) بوو، كە هۆزەكانی (هەمەوەند، زەنگەنە، جاف، دزڵی، شێخ بزینی، میراودەلی، ئیسماعیل عوزێری، دەزیی، دەلۆ، داودە، گێژ، جەباری، گل،..تاد) لەژێر سەركردایەتی (شێخ مەحموود) بە (دوو هەزار) چەكدارەوە بەشداریان تێداكرد، ئەو بەشداریكردنەش دوای ئەوە هات كە (جنراڵ خەلیل پاشا) فەرماندەی سوپای پێنجی عوسمانی لە پاییزی (1914) لە شاری (كەركوك)ەوە گەیشتە شاری (سولەیمانی) و (شێخ مەحموود)ی بینی و داوایلێكرد بە خۆی و چەكداری هۆزەكانی كوردەوە شان بە شانی برا عەرەب و توركمانەكان، ڕێگری لە پەلاماردانی هێزەكانی بەریتانیا لەو پەڕی باشوری ویلایەتی بەسڕە بكەن، لەسەر ئەو داوایەش (شێخ مەحموود) وەك رابەڕێكی ئایینی و كەسایەتییەكی سیاسی دیاری باشووری كوردستان بەخۆی و (دوو) هەزار چەكداری زۆرینەی هۆزەكانی كوردی باشوری كوردستان بەرەو (شوعەیبە)ی باشووری ویلایەتی بەسڕە بەڕێكەوت، تا لەپاڵ سوپای عوسمانی و هۆزەكانی عەرەب و توركمان شەڕی سوپای بەریتانیا بكەن، شەڕەكەش لە (14 نیسانی1915) ڕوویدا و بەسەركەوتنی هێزەكانی بەریتانیا و شكستی سووپای عوسمانی و هۆزەكان كۆتایی هات، تەنانەت لەكاتی گەڕانەوەی (شێخ مەحموود) و چەكدارەكانی بۆ شاری (سولەیمانی) و بەر لەوەی پشوویەك بدەن، لەلایەن عوسمانییەكانەوە داوای لێكرا ڕێگری لە شاڵاوی ڕووسەكان بكەن لە بەری شارۆچكەی (پێنجوێن)، بەڵام  بەر لەوەی (شێخ مەحموود) و هێزەكەی بگەنە ئەو شارۆچكەیە، تا ڕێگری لە شاڵاوی ڕووسەكان بكەن، هۆزكانی ئەو سنوورە پاشەكشەیان بە هێزی ڕووسەكان كرد بوو.

 
پرسیاری سەرەكی ئەم باسەش ئەوەیە؛ كە كوردی باشوری كوردستان، بۆ ئەو شەڕەی كرد؟ یان بۆ دەبوو كوردەكانی باشووری كوردستان دوای (چوار) سەدە نەهامەتی لەگەڵ عوسمانییەكان و لەناوبردنی سەرجەم میرنشینە  كوردییەكان و كوشتنی سەدان میر و كەسایەتی دیاری كورد پشتیوانیان لێبكەن؟ هەروەها شەڕی هێزێكی نوێ بەهێزتر بكەن، كە (بەریتانییەكان) بوون؟ یان بۆ كوردێك و تەنانەت (شێخ مەحموود) و دەیان سەرۆك هۆز و كەسایەتی بیرێكیان لەوە نەكردووە، كە تا چەند داواكەی (موحەممەدی شەشەم)ی سولتانی عوسمانی ڕەوایە و شەڕی ئینگلیزەكان و دەوڵەتی بەریتانیا غەزایە؟ خۆ ئەگەر بەو بەناو فتوایەی سوڵتانی عوسمانی، شەڕی بەریتانییەكان ڕەوا بووبێت، بەوەی موسڵمان نین و مەسیحین؟ ئەی بۆ خودی سوڵتان و دەوڵەتەكەی بوونە هاوپەیمانی دوو دەوڵەتی مەسیحی ئەوروپی، كە (دەوڵەتی ئەڵمانیا و، ئیمپراتۆڕیی نەمسا و، مەجەر) بوون؟ بەهەر حاڵ ئەو هەڵە بەسەر كوردا تێپەڕی و لەبری ئەوەی پێشوازی لە هاتنی ئینگلیزەكان بكات بۆ خاكەی، تا لە كۆڵ داگیركاری عوسمانییەكانیان بێتەوە، پشتیوانی ئەو دوژمنەی كرد، كە لە ماوەی (چوار) سەدەی رابردوودا بە هەموو شێوازێك دژایەتی خۆی و خاكەكەی كرد.


لەلایەكی دیكەوە؛ لەگەڵ ئەوەی (شێخ مەحموود) شەڕی ئینگلیزەكانی كرد، كەچی حكومەتی بەریتانیا دەرگایەكی تری بەڕوودا كردەوە، كاتێك بڕیاری پشتیوانی كوردەكانی ویلایەتی موسڵ و باشوری كوردستانیدا، بڕیارەكەش دوای ئەوە هات، كە  لە (17ی نشرینی یەكەمی1918) دا (شێخ مەحموود)ی بە حكومداری باشوری كوردستان ناسی و پشتیوانی دەسەڵاتەكەی لێكرد، ئەو بڕیاره‌ی بەریتانییەكان لەژێر هەر ناو و، پیلانێكدا بووبێت مایەی پێزانینە، نەتەوەیەك شەڕی بكات و ئەو باوەشی پشتیوانی بۆ بكاتەوە، كەچی لەبەرامبەردا (شێخ مەحموود) بانگەشەی شۆڕشی لە دژی ئینگلیزەكان ڕاگەیاند، ئەوەش دوای ئەوەی لە (21ی نیسانی1919)دا هێزەكانی بەریتانی لە (سولەیمانی) پایتەختی دەسەڵاتەكەی بە دیلی گرت و ڕەوانەی شاری (كەركوك)ی كردن. ئەو ڕووداوەش تووڕەیی بەریتانییەكانی لێكەوتەوە و بەهێزێكی زۆرەوە رووبەڕووی هێزەكەی (شێخ مەحموود) بوونەوە. دواجار هەردوو هێزەكە لە (دەربەندی بازیان) و لە (17ی حوزەیرانی1919) لە یەكیاندا و بە شكستی كوردەكان و بەدیلگیرانی (شێخ مەحموود) دوایی هات. بەدوایدا شاری (سولەیمانی) لەلایەن هێزەكانی بەریتانیا داگیركرا و حكومەتەكە ڕووخا و (شێخ مەحموود)یش دوای ڕەوانەكردنی بۆ شاری (بەغداد) و دادگایی كردنی، بۆ دوورگەی (هینگام)ی وڵاتی هیندستان دوورخرایەوە.
 


دوورخستنەوەی (شێخ مەحموود) تورەیی هۆزەكانی كوردی لەگەڵ خۆی هێنا، بەوەی سەرۆك و سەركردەكەیان دوورخراوەتەوە، هەربۆیە دەستیان دایە زنجیرەیەك راپەڕینی چەكداری و زۆر توند ڕووبەڕووی ئەو هێزانەی بەریتانیا بوونەوە. ئەوەش حكومەتی بەریتانیای هاندا بۆ دامركاندنەوەی توڕەیی خەڵك (شێخ مەحموود) بگێڕێتەوە بۆ كوردستان، هەلێكی تری پێدات، ئەوە بوو لە (10ی تشرینی یەكەمی1922) وەك پادشای باشوری كوردستان ناسی و هەموو پشتیوانییەكی لێكرد، كەچی لەبەرامبەردا ئەمجارەش (شێخ مەحموود) بە نهێنی پەیوەندی بە دەوڵەتی ڕووسیای بەلشەویك)ی نەیار بە دەوڵەتی بەریتانیا لەلایەك و، توركە كەمالییەكان لەلایەكی دیكەوە كرد. ئەوەش تووڕەیی بەریتانییەكانی هێنایەسەر، تا دواجار لە (24ی تەمموزی 1924) كۆتاییان بە دەسەڵاتەكەی هێنا.

بەو شێوەیە و لەبری ئەوەی كوردی باشوری كوردستان بە یەك دەنگ و یەك هێز پشتیوانی لە ئینگلیزەكان بكەن و بەرژەوەندییەكانیان بەوانەوە گرێبدەن، لە دژیان وەستان، تا دواجار پشتیوانی دەوڵەتی بەریتانیا بۆ پشتێكردنی كوردەكان گوڕاو لەناو دەوڵەتی ئێراقدا بچووكی كردنەوە. بەوەش بیرۆكەی لكاندنی باشوری كوردستان بە دەوڵەتی ئێراقەوە بوو بە واقیع.  



ئه‌م بابه‌ته 256 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌

بابەتەکانی تری نوسەر