ڕۆشنبیریی سیاسی (1)

زانستی سیاسەت؛ وەك هەر زانستێكی دیكە لە مێژە بایەخیداوە بە لایەنە كولتوورییەكانی نێو سیاسەت.
PM:02:33:19/05/2021
دۆسیە: توێژینەوەی میدیا


سەروەر حەمە ئەحمەد
مامۆستای زانكۆ

زانستی سیاسەت؛ وەك هەر زانستێكی دیكە لە مێژە بایەخیداوە بە لایەنە كولتوورییەكانی نێو سیاسەت، بۆیە دیاردەی ڕۆشنبیرییش یەكێكە لە دیاردە هەرە گرنگەكانی نێو ئەم زانستە كە بۆتە جێگای گرنگی پێدانی زانایانی ئەم بوارە، بەو پێیەی ڕۆشنبیریی سیاسی بەشێكە لە ڕۆشنبیریی گشتی كۆمەڵگە، كە مەبەست لێی كۆمەڵێك زانیاری ‌و تێڕوانین ‌و ئاراستە‌ و بەهای باوە سەبارەت بە كاروباری سیاسی ‌و حوكمڕانی دەوڵەت‌ و دەسەڵات ‌و ئینتما ‌و ڕەوایەتی ‌و بەشداریكردن، كە پەیوەندییان بە سیاسەتەوە هەیە لە هەموو كۆمەڵگەكاند. لەگەڵ ئەوەشدا سرووشتی پەیوەندی نێوان هاوڵاتی ‌و حكومەت ڕووندەكاتەوە.

بۆیە هەر لە سەدە كۆنەكانەوە فەیلەسوفان ‌و بیرمەندان تیڕوانینی خۆیان لەسەر ئەم بابەتە دەربڕیووە، بۆ نموونە لە سەدەی شەشەمی پێش زاینی (كۆنفۆشیۆسی/ Confucius) فەیلەسوفی چینی لە سێ‌ نووسراوەكەی خۆیدا؛ باوەڕی میانڕەوی ‌و، گەورەترین فێركردن ‌و، گۆرانییەكان. جەخت دەكاتەوە لەسەر چاندنی تۆوی ماناكانی ڕاستی‌ و دادپەروەری ‌و خۆشەویستی ‌و ڕۆشنبیریی لە دەروونی مرۆڤەكاندا، ئەمەش لە ڕێگای فێركردنێكی تۆكمە ‌و جدییەوە دەبێت بۆ ئەوەی سیستەمێكی سیاسی تەندروست بێتە ئاراوە كە فەرمانڕەواییەكی چاك بكات.

دواتر پاش دوو سەدە فەیلەسوفی یۆنانی (ئەرستۆ/ Aristotle) لە كتێبی سیاسەتدا ئاماژەی بۆ ئەوە كردووە؛ هەموو كۆمەڵگەیەكی سیاسی خاوەنی هەندێك كولتوور ‌و ئاكاری دیاریكراوە كە گەرەنتی ‌و زامنی سەقامگیری‌ و بەردەوامبوونی دەكەن. پاشان ئەگەر باسێك لە سەردەمە نوێیەكان بكەین، دەبینین كەوا فەیلەسوفەكان باسی ڕەهەندەكانی ڕۆشنبیریی سیاسییان كردووە، لەوانە (جان جاك ڕۆسۆ/ Jean-Jacques Rousseau) فەیلەسوفی فەرەنسی كە لە سەدەی هەژدەهەمدا ژیاوە، ئاماژە؛ بە گرنگی هەست‌ و سۆزی گشتی‌ و گونجا و بۆ دیموكراسی سیاسی دەكات. هەروەها (ئەلیكس دی تۆكیڤیلی/ Alexis de Tocqueville) بیرمەندی فەرەنسی لە كتێبی "دیموكراسی لە ئەمریكا" جەخت لە ڕۆڵی بەها كولتوورییەكان لە پرۆسەی سیاسی لە ناو كۆمەڵگەی ئەمریكیدا دەكاتەوە.

بۆیە دەبینین فەیلەسوفان ‌و بیرمەندان؛ پەیوەندییەكانیان دروستكردووە لە نێوان ڕۆشنبیریی سیاسی‌ و سیستەمی سیاسی فەرمانڕەوا ‌و بەدیهێنانی كۆمەڵگەیەكی دیموكراس، بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا بەشێوەیەكی گشتی ئەم لێكۆڵینەوە فەلسەفییانە مەیلی تێڕامان ‌و وردبونەوە بەسەریاندا زاڵ بووە، ئیتر وەك كاردانەوەیەك بۆ ئەم مەیلە لەلایەك ‌و كاردانەوە بۆ كاریگەری ڕەفتاریی لە لێكۆلینەوە سیاسییەكاندا لەلایەكی ترەوە تیمێك لە زانایانی سیاسەت بایەخیانداوە بە لێكۆڵینەوەی كولتووری سیاسی لە ڕووی تیۆری ‌و مەیدانییەوە.

بۆ یەكەمجار زاراوەی ڕۆشنبیریی سیاسی لە وتارەكەی بیرمەندی ئەمریكی (گابریل ئەلمۆند/ Gabriel Almond) لە ژێر ناونیشانی (سیستەمە سیاسییە بەراوردكارەكان) بەكارهاتووە، كە لە ساڵی 1956دا بڵاوكراوەتەوە، پاشان بە شێوەیەكی سەرنجڕاكێش تەشەنەی كردووە‌و باسی لێوەكراوە. بۆیە دەكرێ وێنای ڕۆشنبیریی سیاسی بكەین؛ وەك ژینگەیەك یان كەشێكی سایكۆلۆژی ‌و بەهایی كە سیستەمی سیاسی لەناویدا كاردەكات ‌و هەموو ڕێچكە سیاسییە جیاوزەكان دەگرێتە خۆی، كە بەها و بیروباوەڕ ‌و داب و نەریتە كۆمەڵایەتییەكان لەم ژینگەیەدا كار لە سیستەمی سیاسی دەكەن‌ و لەژێر كاریگەری ئەواندا جوڵەی ئاسایی خۆیان دەكەن. بێگومان هەر كۆمەڵگەیەك خاوەن تایبەتمەندی خۆیەتی كە ڕەنگدانەوەی ئەو ڕۆشنبیرییە باوەیە كە لە نێو تاكەكانیدا هەیە، وە ئەو ڕۆشنبیرییەش كە هەیە كۆمەڵێك بەها‌و چەمك‌ و ڕەوت ‌و ئاراستە ‌و زانیاری گەشە پێدەدات لە ڕێگای میراتی مێژوویی ‌و شارستانی‌ و واقعی جوگرافی‌ و پێكهاتەی كۆمەڵایەتی ‌و سرووشتی سیستەمی سیاسی ‌و ئابوورییەوە بەدەستهاتوون‌ و بەدیهێنراون. ئەمە سەرەڕای ئەوەی كە هۆكار‌و كارتێكەرە دەرەكیەكانیش ڕۆڵیان هەبووە ‌و شارەزایی ‌و ئینتیما جیاوازەكانیان پێكهێناوە كە لە كۆمەڵگەیەكەوە بۆ كۆمەڵگەیەكی دیكە جیاوازە‌ و دەگۆڕێت.

بۆیە كاتێك شیكار ‌و ڕاڤەی چەمكی ڕۆشنبیریی دەكەین دەبینین جیاوازییەكی زۆر لە نێوان توێژەران ‌و بیرمەنداندا هەیە دەربارەی ئەم زاراوەیە ‌و پێناسەكردنی، لە هەمانكاتدا توێژەران‌ و بیرمەندان نەگەیشتونەتە ڕێككەوتنێك تاكوو پێناسەیەكی دیاریكراو ‌و یەكگرتوو بەم چەمكە ببەخشن. هەندێك لە بیرمەندان چەمكی ڕۆشنبیریی بەها و واتای چەمكی شارستانی "الحچاره‌" دادەنێنن، هەندێكی دیكەیان ئەم چەمكە دەبەستنەوە بە ناوەڕۆك‌ و كرۆكی پەروەردەی تاكەكانەوە، لەگەڵ ئەوەشدا كۆمەڵێكی دیكەیان ئەم چەمكە "چەمكی ڕۆشنبیریی" بەكاردەهێنن بۆ جیاكردنەوەی مرۆڤەكان ‌و چالاكی‌ و كارەكانیان لەگەڵ مرۆڤەكانی دیكە لە كۆمەڵگەدا.

لە پێناسە كلاسیكیەكاندا زاراوەی ڕۆشنبیریی بەم شێوەیە گوزارشتی لێكراوە؛  "ڕۆشنبیریی ڕێگای ژیانی خەڵكە. لەلایەكی ترەوە ڕۆشنبیریی مانای زانیاری گشتی ‌و پسپۆڕی ئەگەیەنێ‌ كە ناوەڕۆكەكەی بریتییە لەو زانیاریانەی كە بەرهەمی بیر‌و داهێنان‌ و شاكاری مرۆڤەكانە كە كۆبۆتەوە بەدرێژای ڕەوتی شارستانێتی‌ و زانیاری مرۆڤایەتی لە هەموو بوارێكدا، كە پێكهاتووە لە زانیاری سیاسی ‌و كۆمەڵایەتی‌ و ئاینی‌ و زانستی‌ و ئەدەبی‌ و ئابووری ‌و فەلسەفی‌ و هونەری‌ و بەڕێوەبردن و ... هتد. واتە ڕۆشنبیریی خۆی لە كۆمەڵێك مەعریفە و هەست‌ و كاروچالاكی‌ و لێهاتووی دەبینێتەوە، كە كەسێك لە كەسێكی دیكە جیادەكاتەوە، بۆیە دەكرێت بڵێین؛ ڕۆشنبیریی شێوەیەكی سەرتاپاگیرییە لە هەموو بوارە جۆربەجۆرەكانی هەر كۆمەڵگەیەك لە كۆمەڵگەكانی ئەم دونیایەدا. لە چوارچێوەی پێناسەكردنی زاراوەی ڕۆشنبیریی دا ئاماژە بەم چەمكە دەدەین لە گۆشەنیگای هەندێ لەزانایان ‌و فەیلەسوفان ‌و بیرمەندانەوە، بۆ نموونە؛ (تایلۆر/ Taylor) ئەنترۆبۆلۆجیستی ئینگلیزی لە پێناسەی ڕۆشنبیریی دا دەڵێت "ڕۆشنبیریی بریتییە لە تێكڕای ئەو ئاوێتەیەی كە مەعریفە ‌و بیروباوەڕ ‌و هونەر ‌و ڕەوشت‌ و یاسا ‌و نەریت ‌و توانا‌و ئاكارەكان لەخۆ دەگرێ، كە مرۆڤ لە ئەنجامی بوونی ‌وەك ئەندامێكی چالاكی كۆمەڵگە وەریان دەگرێت.

لەلایەكی دیكەوە (كلاید كلكهون/ Clyde Kluckhohn) زانا‌و ئەنترۆبۆلۆجیستی ئەمریكی ڕۆشنبیریی بەم چەشنە پێناسە دەكات‌ و دەڵێت "ڕۆشنبیریی بریتییە لەو هۆكارە جیاجیایانەی ژیان كە مرۆڤ لە كۆنەوە ‌و لەگەڵ ڕەوتی مێژوودا پێیان گەیشتووە، ئیدی ئەو هۆكارانەش چ ئاشكرا‌و نادیار بن،  چ هۆشەكی‌ و چ ناهۆشەكی بن، ئەو هۆكارانەی كە لەكاتێكی دیاری كراودا هەیە‌و چ ئەوانەی دەبنە چەند هۆكارێكی ڕابەرایەتی ‌و ڕفتاری تاكەكان لە كۆمەڵگەدا ئاراستە دەكەن". واتە؛ ڕۆشنبیریی ئەو پاڵنەرەیە كەوا لە مرۆڤەكان دەكات مەیلی ئەوەیان هەبێت كە ژیان شایەنی ئەوەیە تێیدا بژیت. لێرەدا هەوڵدەدەین ئاماژە بەو پێناسەیە بدەین كە تاڕادەیەك كۆدەنگیەك لەسەری هەیە‌و پێناسەیەكی بڵاوە لەم بوارەدا كە دەڵێت "ڕۆشنبیریی گوزارشتە لە سیستەمێكی تەواو لەو هەڵسوكەوتانەی كە بەدەستهاتوون، كەلە ڕێگایەوە تاكەكانی نێو یەك كۆمەڵگەی پێ‌ پۆلێن دەكرێت.

كەواتە؛ ڕۆشنبیریی بریتییە لە كۆی ئەو بیرو بۆچون‌ و زانیاری ‌و تێڕوانین ‌و ئاراستە‌و بەها باوەڕپێكراوانەی كە بەشێوەیەكی ڕێكخراو مانایەك بە پرۆسەی سیاسی ‌و كۆمەڵایەتی ‌و كولتووری ژیانی مرۆڤەكان دەبەخشێت، ڕۆشنبیریی پەیوەندییەكی پتەوی بە هەڵسوكەوت ‌و ژیانی تاكەكانەوە هەیە،‌ لەهەمانكاتدا كاریگەری خۆی بەجێ‌ دەهێڵێ‌ لەسەر سیستەمی فەرمانڕەوایی‌ و ڕەوتی بەدیموكراسی كردنی كۆمەڵگە. ڕۆشنبیریی پێویستیەكی ژیانە بۆ هەموو مرۆڤێك‌ و ڕەوتێكی بەردەوامە لەناو هەموو كۆمەڵگەیەكدا كە پاڵنەری سەرەكی بەرەو پێشبردنی كۆمەڵگەیە لە ڕووە جۆربەجۆرەكانەوە. ئەو دەرەنجام‌ و بەرهەمانەش كەلە ڕێگای ڕۆشنبیریی‌ و بزاڤێكی لەم چەشنەوە بە دەستدێت موڵكی مرۆڤایەتیە ‌و هەموو كەسێك بۆی هەیە سوودی لێوەربگرێ‌ ‌و بەكاری بێنێت بۆ بەرژەوەندی‌ و چاكەی گشتی.


ئه‌م بابه‌ته 172 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌

بابەتەکانی تری نوسەر