ناسیۆنالیزمی کوردی لە سووریا (2) کۆتایی

خەبات و تێکۆشان لەپێناوی مافی چارەی خۆنووسین و شووناسی کورد لە سووریادا لە پاش جەنگی جیهانیی یەکەمەوە جۆراوجۆرە.
AM:12:39:05/03/2022
دۆسیە: نەتەوەسازی


یه‌كه‌ی وه‌رگێڕان
ماڵپەڕی چاوی کورد


ڕابوونێکی تر؛ بەدرخانییەکان و میللییەکان و ڕەگی خێڵەکیی ناسیۆنالیزمی کوردی لە سووریا

شۆڕشەکانی جەزیرە،  1937 - 1938 

بە هۆکاری سرووشتی ئەو سەرچاوانەی بەردەستن، کارێکی مەترسیدارە ئەگەر وا باس لە کوردە میللییەکان یان هەر تاقم و دەستەیەکی خێڵەکی هەڵوێستێکی سیاسیی روون و ئاشکرایان هەبێت، لەو بێسەروبەرییەی کە دوابەدوای جەنگ هاتەکایەوە. دیپلۆماتە بەریتانییەکان لە ساڵی ١٩١٩دا ئیددیعای ئەوەیان دەکرد کەوا میللییەکان پشتگیریی دامەزراندنی میرنشینێکی کوردی – ئەرمەنییان کردووە لە ژێر ماندێتی بەریتانیادا. کاربەدەستە فەرەنسییەکانیش، وەک چاوەڕوان دەکرا، وایان وێنادەکردن کە لە یەکەم پشتیوانانی دڵگەرم بن بۆ حوکمڕانیی فەرەنسا لە سووریادا٣٦. وادیارە کوڕانی "ئیبراهیم پاشا" لەڕاستیدا داواکارینامەیەکیان ئیمزا کردبێت و داوای سەربەخۆیی تەواویان کردبێت بۆ گەل (یان نەتەوەی) عەرەب، کەوا سەرۆک خێڵەکانی جەزیرە لە مارتی ١٩١٩دا ناردوویانە بۆ کۆمیسیۆنی کینگ – کرەین لە دیمەشق و لە ساڵانی دواتردا میللییەکان، کە لە ئەنجامی جەنگدا زۆر لاواز بووبوون، بەگشتی کەوتبوونە دوای حاچم بن موهێدی سەرکردەی بەناوبانگی بەرگریی دژە فەرەنسا٣٧. زۆریک لە سەرۆکە خێڵەکییەکانی (میللی – و) ساڵانی ١٩٢٢ تا ١٩٢٥یان لە تورکیادا بەسەربرد و زیاتر بە دوای وەرگرتنەوەی زەویوزار و مڵکەکانیانەوە بوون وەک لە شەڕکردنی کەمالییەکان. دواجار، مەحموود ئاغای میللی لەڕاستیدا بوو بە یەکێک لەو کەسە زۆرانەی کە ئیمزایان کۆکردبووەوە بە دامەزراندین ئیمارەتە کوردی –  ئەرمەنییەکەی کەوا بەریتانییەکان پێشنیازیان کردبوو، کە لەوانەیە بەشێکی بە هۆی ئەو ناکۆکی و ململانێوە بووبێت کە لەگەڵ بنەماڵەی بەدرخانییەکاندا سەریهەڵدابوو سەبارەت بە سەرکردایەتیی بزووتنەوەی نەتەوەیی (کوردی – و) تازە دەرکەوتووەوە٣٨. هەروەها میللییەکان خۆیان دوورەپەرێز دەگرت لە پەیوەندیکردن بە لیژنەی خۆیبوون و بە هەمان شێوەش لەگەڵ داشناکدا، سەرەڕای پەیوەندیشیان لەگەڵ کۆمەڵگەی ئەرمەنیدا و تەنها هەر بە ناویش پشتگیریی شۆڕشی ئاگریداغیان دەکرد. بە پێی یەکێک لە ئەندازیارە سەرەکییەکانی ئەو شۆڕشە، مەحموود ئاغا بە فەرماندەی ئۆپەراسیۆنەکانی ناوچەی چوار دانراوە (واتە دەوروبەری وێرانشەهر)، بەڵام سەرەڕای بەڵێن و دڵنیاکردنەوەی بەردەوامی، نەیتوانی بەرەو قۆڵی رۆژهەڵات هێز بجووڵێنێت بۆ یارمەتیدانی هێزە سەرەکییەکانی یاخیبووان هاوینە بارودۆخ ناسکەکەی ١٩٣٠دا٣٩. لە هەمان کاتدا، وەک پێشتر ئاماژەمان پێکرد، پیاوانی سەر بە خێڵی میللی لە گەڕەکی کوردان (حی اڵ‌کراد) لە دیمەشق بە هێز و توانای خۆیانەوە بەشداریی چالاکییەکانی بەرەنگاربوونەوەی فەرەنسییەکانیان دەکرد. بە هۆی ئەوەوە کە بژاردەی سەربازی بۆ وەرگرتنەوەی خاکی ناوچە کوردییەکان لە ناو تورکیادا بەتەواوی شکستیهێنا تا ساڵی ١٩٣٠، بە شێوەیەکی گشتی میللییەکان خۆیان لادەدا لە تێوەگلانی ئەو دەسپێشخەرییە کولتووری و سیاسییانەی بەدرخانییەکان رابەرییان دەکرد بە ئاڕاستەی نێودەوڵەتی کردنیان و لەجیاتیی ئەوە قورسایی خۆیانیان خستە سەر گێڕانەوەی پێگەی نەریتییان لە ناو سووریادا.

لە کاتێکدا کەوا گەورەترین بەشی خێڵی میللی لەکۆتاییدا لە بەری سووریای سنوور لە رەئسولعەین (ر‌أس العین، سەرێ کانی – و) نیشتەجێ بوون، بەڵام سەیر لەوەدایە کە جارێکیتر دروستکردنەوە و ئاوەدانکردنەوەی  شاری ڕەققە لە لایەن دەسەڵاتی فەرەنسییەوە لەواقیعدا رۆڵی میللییەکانی چەسپاند و بەهێزکرد لە ناو کۆمەڵی سووریای کۆماریدا. هەڵبەت میللییەکان، بە هۆی ئەوەوە کە ماوەیەکی دوور و درێژ لە ناوچەکەدا بوون و بەتایبەتیش پەیوەندیی تووندوتۆڵیان بە چەندین گرووپ و کۆمەڵی زۆر بەناوبانگ و دەرکەوتووی بەدووەکانەوە، وەک یەکێک لە بنەماڵە ناو و شۆرەتدارەکانی شارەکە دەرکەوتوون. ڕاستییەکەی تا ئەمڕۆش بەردەوامن لە کاریگەری دانانیان لە سەر کاروباری سیاسیی شارەکەدا، لەبەرئەوەی بە شێوەیکی وا تێکەڵ بوون و تواونەتەوە کە لە ڕووی ئیتنیکییەوە بە کۆمەڵێکی جیاواز لەقەڵەم نادرێن لەودوای دانیشتووانی شارەکە، کە هێشتا هەر مۆرکێکی گەورەی خێڵەکیی پێوە دیارە٤٠. بە هەمان شێوە لە شارۆچکەی قامیشلیشدا، کە ساڵی ١٩٢٦ فەرەنسییەکان دروستیانکرد بۆ داڵدەدانی ئەو پەنابەرانەی لە تورکیاوە هەڵدەهاتن، بەڵام زۆرێک لەو زەوییە کشتوکاڵێیانە لەخۆدەگرێت کە مڵکی میللییەکانن و تا رۆژگاری ئەمڕۆش ناوبانگێکی تایبەتییان تێدا هەیە٤١.   
 
ئەم دژواری و دوودڵییە لە شووناسدا، یان ڕەنگە تەنانەت ساختە و درۆینەش بووبێت، دەربڕینی بەرایی خۆی لەو راپەڕینە جوداخوازییەدا دۆزییەوە کە لە ساڵانی ١٩٣٧ – ١٩٣٨دا ناوچەی جەزیرەی هەژاند. راپەڕینەکە بە هۆی ئەو پرۆژە فەرەنسییەوە پەلەی لێکرا کە واچاوەڕوان دەکرا دان بە حکوومەتێکی سووریی نیشتمانی و سەربەخۆدا بنێت و هەردوو کۆمەڵگەی کریستیان و سەرۆکە کوردەکانی وەک حاجۆ ئاغای کۆکردبووەوە، کە بەشێکی زۆریان تازە لە تورکیاوە هاتبوون، لە داواکردنی ئۆتۆنۆمییەکی ناوچەییدا لە ژێر چاودێری و پاراستنی بەردەوامی فەرەنسی (یان بگرە تورکیشدا) بێت٤٢. لە سەرەتاوە مەحموود ئاغاش پشتگیریی راپەڕینەکەی کرد٤٣، بەڵام پاڵپشتیی میللی خێرا بابردی پاش ئەوەی سەرکردە مەسیحییەکان دژایەتیی خۆیان لە بەرانبەر حکوومەتی دیمەشقدا توندکردەوە و هێزە فەرەنسییەکانیش گوندە کوردییەکانیان بۆردمان کرد وەک رەتدانەوەیەکی کاری ئاژاوەگێڕی لە قامیشلیدا. جارێکیتر ئەمڕۆ زەحمەتە لەوە دڵنیاببینەوە کەوا چۆن تاکەکانی ئەندامانی خێڵی میللی چوونە ئەو ناکۆکی و ململانێوە و لەکاتێکدا و بەڵام لە دوادوایی ساڵی ١٩٣٨دا راپەڕینەکە بوو بە مەسەلەیەکی تەواو تایبەت بە دانیشتووانە مەسیحییەکان، کە داوای بەدەستهێنانی زەمانەتی فەرەنسییەکانیان دەکرد دژ بە حوکمڕانیی زۆرینەی موسڵمان. لێرەدا میللییەکان وەک گرووپێک خێرا چوونە پاڵ حکوومەتی بلۆکی   نیشتمانی و نوێنەرە ناوخۆییەکانیان لە ڕەققە و شوێنەکانی تری جەزیرە٤٤. بەپێجەوانەی   هەڤرەکان و بەدرخانییەکانەوە، میللییەکان و بەرازییەکان و ئەو کۆمەڵگانەی تری کورد کە لە خاکی سووریادا گیرسابوونەوە دواتر گەلێ کەسایەتیی سەرەکی و ناوداریان لە حکوومەتی نیشتمانی و سوپادا دەرکەوتن لە سووریای سەربەخۆدا، لە ساڵانی ١٩٤٠کان و ١٩٥٠کاندا.


"ئەنجام"
 
خەبات و تێکۆشان لەپێناوی مافی چارەی خۆنووسین و شووناسی کورد لە سووریادا لە پاش جەنگی جیهانیی یەکەمەوە جۆراوجۆرە. لە لایەکەوە، سووریا لە ژێر چاودێری و سەرپەرشتیی فەرەنسادا، وەک ناوەندێک بۆ جووڵانەوەیەکی فکری و رووناکبیری خزمەتی کردووە و بە شێوەیەکی یەکلاکەرەوە کاری کردووەتە سەر کولتووری کوردی لە دەرەوەی سنوورەکانی خۆی و نووسەر و دانەرەکانی وەک ڕابەر و سەرکردە لە دوورخراوەییدا هەوڵێکی نێودەوڵەتییان سەلماندووە بۆ چێکردنی دەوڵەتێکی سەربەخۆ. لە لایەکی تریشەوە، ڕزگارکردن یان بنیاتنانی شووناسێکی مەدەنیی کوردی لە سەر کەلاوەی ئیمپراتۆرێتی عوسمانی لە سووریا هاوشان و یەکسان بوو بە کاری دانشتووانێکی دێهاتنشین کە لەمێژە گرێدراوی رەگەز و توخمەکانی عەرەب و (کریستیانەکان) بوون لە ناوچەکەدا و پێکەوە بەرەنگاری نەخشە و پلانەکانی داگیرکاریی فەرەنسی بوونەتەوە بە ناوی بەرژەوەندیی تایبەت و بیرتەسکانە و لۆکاڵییەوە، کە بەتەواوی تێکەڵ و ئاوێتەی دەوڵەتی مۆدێرنی سووریا بووە، ئەگەرچی بەتەواوەتیش نەتواوەتەوە. ئەم جیاوازییەی مامەڵەکردنە تەنها ئەنجامی پەیوەندیی خزمایەتی و تێکەڵبوون نەبووە. کۆنفێدراسیۆنی میللیی بە نەریت یاخی و سەرسەخت چالاکانە پشتیوانییان لە سیاسەتەکانی فەرەنسا کردووە کاتێ کە مەبەست و ئامانجیانی جێبەجێ کردووە و بە هەمان ڕێچکەش، وەک بینیمان، ئەندامانێکی کەمتر ناسراوی بنەماڵەی بەدرخان نوێنەرایەتیی کۆمیتەی یەکگرتن و پێشکەوتن (ئیتتیحاد و تەرەقی) یان رژێمەکانی بلۆکی نییشتمانییان کردووە لە سووریادا کاتێ کە تایبەتمەندیی کوردییان پاراستووە.

ئەمە ئەگەر شتێکی نەبێت، ئەم جۆراوجۆرییە لە ئەزموون و تاقیکردنەوەدا پێویستیی دەگەیەنێت بە تێگەیشتنێکی باشتر بۆ پاشخانی مێژوویی کۆمەڵگە کوردەکانی سووریا. بەڵگەنامە کارگێڕییەکانی عوسمانی بەتایبەتی دەکرێت ڕاستکردنەوەیەکی بایەخدار دابین بکات بۆ مێژووە زارەکییە ناوخۆیی و خێڵەکییەکان و بەزۆری دەکرێ ئەوانەی لێدەربێنیت کە بە لێکدانەوەی ڕەسەنی رابردووی بنەماڵەکەدا تێپەڕیون و بەراورد بکرێن بە ڕاپۆرت و گێڕانەوەی گەشتە کۆنەکانی ئەوروپییەکاندا و گەلێ لەو دەستەبژێرە خێڵەکیانەی بە وەهم و مەزەندە سەربەخۆبوون لەڕاستیدا دروستکراوی حکوومەتی عوسمانی بوون. قورسیی گواستنەوە لە سەرۆکایەتیی خێڵەکییەوە بۆ سەرۆکایەتیی بیانیی بۆ ڕزگاربوونی سیاسی بەتەنها خاسییەتی کوردەکان نەبوو بەڵکو بەگشتی بۆ پێکهێنانی دەوڵەتی مۆدێرن بوو لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا. بە ڕەچاوکردنی بەردەوامیی نکووڵی کردن لە مافە بنەڕەتییەکانی هاووڵاتیبوون بۆ بەشێکی گەورە و بەرچاوی دانیشتووانە کوردەکەی جەزیرە لە سووریا لە ساڵی ١٩٦٢وە شیاوی پێداچوونەوەیە نەک تەنها بۆ بوونی کورد، بەڵکو لەڕاستیشدا بۆ بنیات و پێکهاتەی ناسیۆنالیزمی کوردیش لە فۆرمە جۆراوجۆرەکانیدا وەک بەشێکی دانەبڕاو لە مێژووی سووریا. 

سەرۆکەکانی کۆنفیدراسیۆنی خێڵی کوردی میللی لە سووریادا:

کەلەش عەڤدۆ
‌‌ا
  ___________ا__________
مەحموود                                 بەششار
١٧٦٠ مردووە                       ١٧٥١ مردووە
‌‌      ا                                     ا
تەیموور                               پاشاعومەر
١٨٠٤ مردووە                     ١٧٦٨ مردووە؟
      ا
ئەیووب بەگ
١٨٣٤ مردووە
       ا
تیمۆ (تەیموور) بەگ
١٨٤٠ مردووە
        ا
مەمۆ (مەحموود) بەگ
١٨٧٨ مردووە
        ا
ئیبراهیم "پاشا"
١٩٠٨ مردووە
        ا
مەحموود ئاغا
١٩٤٥ مردووە


سەرچاوە:- 


لە گۆڤاری ئۆریانت مۆدێرنۆ (رۆژهەڵاتناسیی مۆدێرن)، ٢٠٠٦، زنجیرەی نۆڤا، ئاننۆ ٢٥ (٨٦)، ژمارە ٣، (٢٠٠٦)، لاپەڕە ٤٦١ – ٤٧٤. لە لایەن ئینستیتیوتی رۆژهەڵاتناسیی                  Istituto per l'Oriente C. A. Nallino بڵاوکراوەتەوە.

 THE OTHER "NAHḌAH": THE BEDIRXANS, THE MILLÎS AND THE TRIBAL
 ROOTS OF KURDISH NATIONALISM IN SYRIA Author(s): STEFAN WINTER Source: Oriente Moderno , 2006, Nuova serie, Anno 25 (86), Nr. 3 (2006), pp. 461-474 Published by: Istituto per l'Oriente C. A. Nallino

ستێفان وینتەر مێژوونووسێکی کەنەدییە و پسپۆڕە لە لێکۆڵینەوەی سووریای عوسمانیدا. توێژینەوەکانی لەسەر سیاسەتەکانی دەوڵەتی عوسمانین سەبارەت بە کۆمەڵانی شیعە و عەلەوییەکان و هەروەها بەدووەکان و میرنشینەکانی کورد لە باکووری سووریا و باشووری ئەنەدۆڵدا و بەگشتی تێڕوانینێکی مارکسیانەی هەیە بۆ چۆنێتیی مامەڵەکردنی دەسەڵاتی عوسمانییەکان لەگەڵ دەستەبژێرە خێڵەکییەکاندا و پەلهاوێشتنی ئابوورییان لەژێر هەردوو کاریگەریی کۆڵۆنیاڵیزمی ئەوروپی و ریفۆرمی ئیداریی عوسمانیدا، بێجگە لە شوناسی تائیفی و ئیتنیکییان. لە نێو توێژینەوەکانیدا تا ئێستا، بێجگە لە توێژینەوەی تر، دوو کتێبی بەرچاوی هەن کە یەکەمیان: شیعەکانی لوبنان لە سایەی حوکمی عوسمانیدا، ١٥١٦ – ١٧٦٨ کە ساڵی ٢٠١٠ لەلایەن زانکۆی کامبریجەوە بڵاوکراوەتەوە، دووەمیشیان مێژووی عەلەوییەکان لە سووریای سەدەکانی ناوەڕاستەوە تا کۆماری تورکیا،  ٩٧٤ – ١٩٣٨، کە ساڵی ٢٠١٦ لە لایەن زانکۆی پرینستۆنەوە بڵاوکراوەتەوە. 

ستێفان لەدایکبووی ساڵی ١٩٧٠ی هەرێمی کوێبیکی کەنەدایە، بەکالۆریۆسی لە تویژینەوەکانی رۆژهەڵاتی ناوەڕاست و ئیسلامیدا لە زانکۆی تۆرەنتۆ – کەنەدا بەدەستهێناوە و ماجستێری لە زانکۆی ئێرالانگن و ساڵی ٢٠٠٢ دوکتۆرای مێژووی لە زانکۆی شیکاگۆ – ئەمریکا بەدەستهێناوە. لە ساڵی ٢٠٠٤وە لە زانکۆی کوێبیکی مۆنتریاڵ مامۆستایە و لە بەشی مێژووی زانکۆی بیڵکێنتیش لە ئەنقەرە موحازەرە دەڵێتەوە و توێژینەوە دەکات وەک پرۆفیسۆری مێژوو.

پەراوێز

1 - On the Botan emirate's origins see especially Martin van Bruinessen, Agha, Shaikh and State : The Social and Political Structures of Kurdistan, London and New Jersey, Zed Books, 1992, p. 177-178; Martin Strohmeier and Lale-Yalcin Heckmann, Die Kurden: Geschichte, Politik, Kultur, Munich, Beck, 2000, p. 61- 69. 
-لەبارەی بنەچەی میرنشینی بۆتانەوە بەتایبەتی بڕوانە مارتن ڤان بروونەسن، "ئاغا و شێخ و دەوڵەت: پێکهاتەی کۆمەڵایەتی و سیاسی لە کوردستاندا" .... ؛ مارتن شترۆهمایەر و لالە یاڵچیین، "کوردەکان: مێژوو، سیاسەت، کولتوور".....

2 - Hakan Ozoglu, Kurdish Notables and the Ottoman State: Evolving Identities, Competing Loyalties, and Shifting Boundaries, Albany, SUNY, 2004, p. 47-59.

-هاکان ئوێزئۆغلوو، "کوردە ناودارەکان و دەوڵەتی عوسمانی: پەرەسەندنی شوناس و کێبەرکێی   دڵسۆزی و گۆڕانکاریی سنوورەکان" ....

3 - Basbakanlik Archives, Istanbul: Muhimme Defteri 3:129; 5:389-390, 697; 12:298; 14:919, 920; 16:264; 24:233; 26:226, 228, 289; 34:115. Kurdish names are transliterated according to standard modern Kurmanci orthography.

-ئەرشیفی سەرۆکایەتیی وەزیران، ئیستانبوڵ: تۆمارە گرنگەکان ..... ناوە کوردییەکان هەروەکو خۆی گوێزراونەتەوە بەپێی ستانداردی رێنووسی نوێی کرمانجی.

4 - تاقە گرووپی گەورە بەم ناوەوە لە سەرچاوە عوسمانییەکاندا "ئازیزلیی ناوەراستی ئەنەدۆڵ" بە ڕوونی دەگەڕێتەوە بۆ کۆفیدراسیۆنی خێڵی رەشوانییەکان. بڕوانە جەودەت تورکای،Basbakanhk Arsivi   Belgelerine Gore Osmanli Imparatorlugunda Oymak, Asiret ve Cemaatlar,  ئەرشیفی بەڵگەنامەکانی عوسمانی، خێڵ و عەشیرەت و کۆمەڵگەکان"، ئەستەمبووڵ، چاپ و بڵاوکەرەوەی ئیشارەت، ساڵی ٢٠٠١، ل ١٨٧.

5 –  مارتن ڤان بروونەسن، "ئاغا و شێخ و دەوڵەت"، ل ١٧٨ – ١٨٠ ؛ مالمیسانژ، "جەزیرە و بۆتانی بەدرخانییەکان Malmisanij, Cizira Botanli Bedirhaniler"، ئەستەمبووڵ، ئاڤێستا، ١٩٩٤، ل ٤٥ – ٩٦ ؛ صلاح سلیم هروری، "إمارة بوتان فی عهد الأمیر بدرخان ١٨٢١ – ١٨٤٧: دراسة تاریخیة سیاسیة"، دار موکریانی، ٢٠٠٠ ؛ کامران عبدالصمد أحمد الدوسکی، "کوردستان العثمانیة فی النصف الأول من القرن التاسع عشر"، دهوک، سپیریز، ٢٠٠٢، ل ١٠٨ – ١٥٣ ؛ ئوێزئۆغڵوو، "ناودارانی کورد"، ل ٧٠ – ٧٢.

6 - Malmisanij, Bedirhanilerبەدرخانییەکان , p. 129-146; Ozoglu, Kurdish Notables ناودارانی کورد, 95-100. On the KTTC and its members' activities, see Rohat Alakom, Eski Istanbul Kurtleriکوردانی ئەستەمبووڵی کۆن  (1453-1925), Istanbul, Avesta, 1998, p. 95-111, 227, 231; Martin Strohmeier, "Crucial Images in the Presentation of a Kurdish National Identity: Heroes and Patriotsوێنە چارەنووسسازەکان لە خستنەڕووی شوناسێکی نەتەوەیی کورددا: "قارەمان و نیشتمانپەروەرەکان , Traitors and Foes, Leiden-Boston, Brill, 2003, p. 36-55.

 ٧ – دێڤێد ماکدوواڵ، "مێژووی هاوچەرخی کورد  A Modern History of the Kurdsلەندەن، نیویۆرک، ل. ب. تۆریس، ١٩٩٦، لاپەڕە ١٢٨ – ١٢٩.

٨ – بێجگە لەو سەرچاوانەش کە پێشتر سوودیان لێوەرگیراوە بڕوانە، حوسێن حەبەش، "ڕاپەڕینا شاندا کوردی دی کۆرا هاوارێ دێRaperina canda Kurdi di koura haware de  ، بۆن، بڵاڤگەها هۆگر، ١٩٩٦ ؛ صلاح سلیم هروری، "الأسرة البدرخانیة: نشاطها السیاسی والثقافی خلال المدة ١٩٠٠ – ١٩٥٠"، دهوک، سپیریز، ٢٠٠٣ ؛ جۆردی تیجێڵ، Le mouvement kurde de Turquie en exil: continuity et discontinuity du nationalisme kurde sous le mandat franc^is en Syrie et au Liban  جووڵانەوەی کوردی تورکیا لە دوورخراوەییدا: بەردەوامی و بچڕبچڕی ناسیۆنالیزمی کوردی لە سایەی ماندێتی فەرەنسی لە سووریا و لوبناندا"(تێزی دوکتۆرای بڵاونەکراوە / زانکۆی فرایبوورگ، ٢٠٠٤).
				

٩ – جۆردی تێجێل دەگاتە ئەو ئەنجامەی کەوا "وەبەرهێنانی بەدرخانییەکان لە رابوونی کولتووریی کوردیدا دەکرێ وەک تێکۆشانێکی سیمبۆڵی تەماشا بکرێت بۆ گۆڕینی تێگەیشتنی کاتیگۆرییە جیهانییەکان وەک ستراتیجییەتێک بۆ چەسپاندنی باوەڕێکی هاوبەش بە شکۆی بەدرخانییەکان ... بەم جۆرە ئەوەی کە بەدەستهاتووە لە بواری کولتووردا دەکرێ وەبەربهێنری لە بواری سیاسەتدا بۆ بەدواچوونی ئامانجە سیاسییەکانی بەدرخانییەکان و ... کوردستانێکی سەربەخۆ بەگوێرەی بیر و یاڕاستەی ئەوان و یەکێتیی کورد بۆ بەرژەوەندیی ئەوان و پاڵپشتیی هێزێکی بیانی"،  "جووڵانەوەی کورد Le mouvement kurde"، ل ٢٦١ – ٢٦٢.

١٠ –  "نامە و نامەکاریی نێوان برایان بەدرخان و پێیەر رۆندۆ"، گۆڤاری توێژینەوەی کورد ....

"correspondance des freres Bedir-Khan et Pierre Rondot",Etudes Kurdes 3 (2001), p. 83.

١١ –  مالمیسانج،"بەدرخانییەکان"، ل ١٢٧ – ١٢٩.

12. Mehmet Salih Bedir-Han, Defter-i A'malim: Mehmet Salih Bedir-Han'in Anilari. Ed. Mehmed Uzun & Rewsen Bedir - Han, Istanbul, Belge, 1998, p. 47- 63, 79-82.
			

- محەمەد ساڵح بەدرخان، "دەفتەری ئەعمالم: یاداشتەکانی ...."، بڵاوکردنەوەی محەمەد ئۆزون و رەوشەن بەدرخان ....

١٣ – مالمیسانج، "بەدرخانییەکان"، ل ٢١١ – ٢٢١.

١٤ - "نامە و نامەکاریی نێوان برایان بەدرخان و پێیەر رۆندۆ". گۆڤاری توێژینەوەی کوردEtudes Kurdes، ژمارە (٥) ٢٠٠٣، ل ٧١ – ٧٤.

١٥ –  قدری جان،"الکاتب الکوردی قدری جان (١٩١١ – ١٩٧٢): قصص ومقالات، شعر، ترجمة"، تحریر دلاور زنگی، ترجمة هورامی یزدی و د. زنگی، أربیل، دار اراس، ٢٠٠١، ص ١٥ – ١٩.

١٦ – عزالدین الملا، "حی الأکراد فی مدینة دمشق بین عامی  ١٢٥٠- ١٩٧٩م: دراسة تاریخیة إقتصادیة"، دمشق وبیروت، دار اسو، ١٩٩٨، ص ١٣٢ – ١٣٣.

١٧ - جین – داڤید میزراهی، "جەنگی پێشوەخت لە سەر جەنگی سەربەخۆیی:ئەزموون و شارەزایی لە شەڕی پارتیزانیدا لە کۆتاییهێنان بە ئیمپراتۆرێتی عوسمانی (1908- 1923) 

De la petite guerre a la guerre d'independance: pratique et expertise de la guerilla dans l'Empire ottoman finissant (1908-1923)", "، گۆڤاریRevue Historique des Armies ، ژمارە   ٦٦/٢ (٢٠٠٣)، ل ٧٤ – ٧٥ ؛ کەیت واتەنپاف، "بەمۆدێرنبوون لە رۆژهەهەڵاتی ناوەڕاستدا: شۆڕش، ناسیۆنالیزم، کۆڵۆنیالیزم و چینی ناوەندی عەرەب; Keith Watenpaugh, Being Modern in the Middle East: Revolution, National ism, Colonialism and the Arab Middle Class, Princeto  ، چاپی زانکۆی پرینستۆن، ٢٠٠٦، ل ١٧٤ – ١٨٢.
				

١٨ – عزالدین الملا، "حی الأکراد"، ل ١٤١.

١٩ - تێجێل،"جوولانەوەی کورد Le mouvement kurdeل ٢٦٣.

20 - Nelida Fuccaro, "Die Kurden Syriens: Anfange der nationalen Moblisierung unter franzbsi scher Herrschaft", in Carsten Borck et al., eds., Ethnizitat, Nationalismus, Religion und Politik in Kurdistan, Munister, Lit, 1997, p. 316, 321 - 323.

 -  نيليدا فوكارۆ، "کوردەکانی سووريا: سەرەتای جۆشدانی نەتەوەیی لە سایەی حوکمی فەرەنسیدا"، لە كارستن بورك وئەوانیتر، لە کتێبی "ئیتنیک، ناسیۆنالیزم، ئاین و سیاسەت لە كوردستان"، .
				

21 - On the Millis' origins see now especially Ercan Gumus, "XVI. Yuzyildan XIX. Yuzyila ka dar Mardin Idaresinde Milli Asireti ve Asiretin Nufuz Mucadeleleri", in Ibrahim Ozcosar & Huseyin Gunes, eds., / Uluslararasi Mardin Tarihi Sempozyumu Bildirileri, Istanbul, s. n., 2006, p. 815-829.

-         لەبارەی رەگ و بنەچەی میللییەوە بڕوانە ئێرجان گویمیش، "ماردین لە ژێر کاریگەریی ئیدارەدانی عەشیرەتی میللیدا لە سەدەی شانزەوە بۆ نۆزدە" ، لە سیمپۆزیۆمی نێودەوڵەتیدا لەبارەی ماردینەوە.....

٢٢ - ئەرشیفی سەرۆکایەتیی وەزیران (تورکیا): دەفتەری سکاڵا ٩٩: ١٢٧ ؛ ئەحکامی جەزیرە و ڕەققە ٢٤ : ٣٦، ٤٠ ب ٦٨.

23  - Stefan Winter, "Die Kurden Syriens im Spiegel osmanischer Archivquellen (18. Jhr.)' \ in Siamend Hajo et al., eds., Syrien und die Kurden: Vom osmanischen Reich bis in die Gegenwart, Munister, Unrast, 2007.

ستێفان وینتەر، "کوردەکانی سووریا وەک چۆن لە سەرچاوەکانی ئەرشیفی عوسمانیدا هاتووە (لە سەدەی هەژدەدا)"، لە کتێبەکەی سیامەند حاجۆ و ئەوانیتردا هاتووە،  "سووریا و کوردەکان: لە دەوڵەتی عوسمانییەوە تا حاڵی حازر" ....

 

 24 - Ahkam-i Cezayir ve Rakka 24:210, 221, 229A-229B, 238; Muhimme Defteri 173:137 138, 283-284; 174:35; 175:138-140.

-         ئەحکامی جەزیرە و ڕەققە ...... دەفتەرە گرنگەکان ......

25 - Muhimme Defteri   دەفتەرە گرنگەکان178, passim; 213:29-30. See also Necdet Sakaoglu نەجدەت سەقائۆغڵوو, Anadolu Derebeyi Ocaklarindan Kose Pasa Hanedani دەرەبەگەکانی ئەنەدۆڵ لە وجاخ و بنەماڵەی کۆسە پاشای خەندانن, Istanbul, Tarih Vakfi, 1998,            p. 90 -104.

٢٦ – ستێفن لۆنگریگ، "چوار سەدە لە مێژووی عێراقی نوێ"، چاپی زانکۆی ئۆکسفۆرد، ١٩٢٥، ل ٢١١، ٢٢٣ لە سەقائۆغڵوو، "دەرەبەگەکانی ئەنەدۆڵ"، ل ١٥٦ – ١٦٠.

٢٧ – أحمد واصف زکریا، "عشائر الشام"، دمشق دار الفکر، ١٩٩٧ (إصدار جدید)، ل ٦٦٤ ؛ عبدالحمید محمد الحمد، "عشائر الرقة والجزیرة: التاریخ والموروث"، الرقة، ٢٠٠٣، ص ٤١٩ – ٤٢٠، ٤٢٢ – ٤٢٣. هەروەها بڕوانە گێڕانەوەی خەیاڵیی ژیانی تەیموور لە حسین أمین، "درویش عفدی و عدول مللی: روایة من التراث الشعبی الکردی"، بیروت، أربیل، کاوە، ٢٠٠٤.

٢٨ - ج. س. بەکینگهام، "گەشت لە میزۆپۆتامیادا  ls in Mesopotamia, "Trave لەندەن، هێنری کۆڵبێرن، ١٨٢٧، ل ١٦٥ – ١٦٦ ؛ لۆنگریگ، "چوار سەدە"، ل ٢١١ – ٢١٢ ؛ محمد أمین زکی، "تاریخ الکرد وکردستان من أقدم العصور التاریخیة حتی الان"، ترجمة عن الکردیة محمد علی عونی، بیروت، هوشنگ کورداغی، ١٩٨٥، ١: ٢١٩ – ٢٢٠ (الطبعة الثالثة).

 ٢٩ - بەکینگهام، "گەشتەکان"،٢، ٩٥ – ٩٩، ١١١، ١٥٧ – ١٥٨ ؛ جابی عومەر ئەفەندی، جابی تاریهی (تاریخی سوڵتان سەلیمی سالیس و مەحموودی سانی"، لە محەمەد عەلی بەیهان، ئەنقەرە، پەیمانگەی تاریخی تورک   Turk Tarih Kurumu، ٢٠٠٣، ل ٥٨٩.

30  - Basbakanlik Archives: Hatt-i Humayun 24535; Cevdet Dahiliye 13964.

-         ئەرشیفی سەرۆکایەتیی وەزیران: خەتی هومایۆن ٢٤٥٣٥ ؛ جەودەت داخیلییە ١٣٩٦٤.

 ٣١ – أسعد رستم، "المحفوظات الملکیة المصریة: بیان بوقائع الشام"، ٤ مجلد، بیروت، المکتبة البولیسیة، ١٩٨٦ – ١٩٨٧ (الطبعة الثانیة)، ١٤١٨ – ١٤١٩، ١٧٧١ – ١٧٧٢، ٢٣٠٤، ٢٣٠٥، ٢٩٩٣، ٣١٨٢.

  ٣٢ – رستم، "محفوظات"، ٣٦٤٠، ٣٧٢٩، ٣٩٧٩ ؛ لۆنگریگ، "چوار سەدە"، ل ٢٨٦.

٣٣ -  زكی، طارح، ص. 222 - 223 ؛ راجع كامل الغزی، "نهر الذهب فی تاریخ حلب"، حلب، دار العلم العربی، 1999 (طبعة ثانية)، ص. 373 - 376. 
				
34 - Mark Sykes, "A Report on Ibrahim Pasha, and the present state of Western Mesopotamia", Public Records Office: FO 424/208, p. 65-68 (reproduced in Klein); Sykes, "Kurdish Tribes;" M. Wiedemann, "Ibrahim Pascha’s Gluck und Ende: Eine Episode aus den Kurden kampfen in Klein-Asien", Asien 8-3 (1908), p. 34-37; Bruinessen, Agha Shaikh and State, p. 187-189; Janet Klein, Power in the Periphery: The Hamidiye Light Cavalry and the Struggle over Ottoman Kurdistan, 1890-1914 (unpublished Princeton University doctoral thesis, 2002), p. 195-213.
					
- مارك سايكس ، "راپۆرتێک لەسەر ئیبراهيم پاشا و بارودۆخی ئێستای رۆژئاوای میسۆپۆتامیا"، ئۆفیسی تۆمارە گشتییەکان (جارێکیتر لە كڵەيندا بڵاوکراوەتەوە).... ؛ سايكس، "خێڵە کوردەکان" ؛  م. ڤیدمان، "بەختەوەری و کۆتایی ئیبراهیم پاشا: زنجیرەیەک لە کوشتاری کوردەکان لە ئاسیای بچووکدا"، گۆڤاری ئاسیان .... ؛ بروونەسن، "ئاغا و شێخ و دەوڵەت"، ... ؛ جانێت كڵەين، "هێز لە چواردەورە: سوارەی چەکی سووکی حەمیدییە و شەڕ و ململانێ لە سەر کوردستان عوسمانی، ١٨٩٠ – ١٩١٤"، (تێزی دوكتۆرای بڵاونەکراوە لە زانکۆی پرينستۆن، 2002)، لاپەڕە 195 – 213.
				

٣٥ – أحمد عثمان أبوبکر، "کردستان فی عهد السلام (بعد الحرب العالمیة الأولی)"، بون، کاوە، ٢٠٠٢،  لاپەڕە ١٩١، ١٩٤.

36 - Abu Bakr, Kurdistan, p. 242; Pierre Rondot, "Les Kurdes de Syrie", France Mediterraneenne et Africaine, 4-1 (1939), 104; Christian Velud, Une experience d'administration regionale en Syrie durant le mandat francos: conquete, colonisation et mise en valeur de la Gazira, 1920-1936 (unpublished Universite de Lyon II doctoral dissertation, 1991), p. 59-60, 83, 110,219

أبوبکر، "کردستان"...، پێیەر رۆندۆ، "کوردەکانی سووریا" .....  گۆڤاری فەرەنسا و دەریای ناوەڕاست و ئەفریقا : کریستیان ڤێلود، "ئەزموونی کارگێڕییەکی هەرێمی لە سووریا لە سەردەمی ماندێتی فەرەنسیدا: داگیرکردنی جەزیرە و کۆڵۆنی کردنی و پەرەپێدانی 1920 – 1936"(تێزێکی دوکتۆرای بڵاونەکراوەیە).

 ٣٧ - صالح هواس المسلط، "صفحات منسیة من نضال الجزیرة السوریة "، دار علاءالدین، ٢٠٠١، ل ٤٨، ٨٦، ٨٩.

38 - Abu Bakr, Kurdistan, p. 97, 144. See also Vahe Tachjian, La France en Cilicie et en Haute Mesopotamie: Aux confins de la Turquie, de la Syrie et de I'Irak (1919-1933), Paris, Karthala, 2004, p. 337.

أبوبکر، "کردستان"... . هەروەها بڕوانە ڤاهێ تاشچیان، "فەرنسا لە کیلیکیا و میسۆپۆتامیا: لە سەر سنووری توركيا و سووريا وعێراق (1919 - 1933)".....

٣٩ -  زنار سلۆپی (قدری جمیل پاشا)، "فی سبیل کردستان (مذکرات)"، ترجمة ر. علی، ڤالینگبای، سوێد، کاوە و بیروت، دار الکاتب، ١٩٨٧، ل ١٥٥. تاشچیان،  " La France en Cilicieفەرەنسا لە کیلیکیا"، ل ٣٨٤ – ٣٨٦. شکستی میللییەکان لە پشتیوانی کردنی شۆڕشی ئاراراتدا لە لایەن کاربەدەستە تورکەکانەوە سەلمێنراوە، کە ئیددیعای ئەوە دەکەن گوایە میللی و سەرۆکە کوردەکانی تری ناو تورکیا لەڕاستیدا هاوکاریی حکوومەتیان کردووە. بڕوانە گۆڤاری الأحرار، ٢١ی ئابی ١٩٣٠. کە دووبارە بڵاوکراوەتەوە لە کونێ ڕەش، "جمعیة خویبون ١٩٢٧ ووقائع ثورة ارارات ١٩٣٠"، أربیل، مٶسسة موکریانی، ١٩٩٨، ص ١٧٣.

٤٠ –  سونیا فرا و لوک دیهیویلس، "الرقة وأبعادها الإجتماعیة"، ترجمة عبدالرحمن حمیدة، دمشق، وزارة الثقافة، ١٩٨٢، ص ٣٣ – ٣٥، ٧١ : میریام ئەبابسە"Mise en valeur agricole et controle politique de la Vallee de l'Euphrate (1865-1946): Etude des rela tions Etat, nomades et citadins dans le caza de Raqqa", "پەرەپێدانی کشتوکاڵ و کۆنترۆڵکردنی سیاسیی دۆڵی فورات (1865 - 1946):توێژینەوەی پەیوەندییەکانی نێوان دەوڵەت و بەدوو و شار لە قەزای ڕەققە"، گۆڤاری توێژینەوەی رۆژهەڵات، Bulletin d'Etudes Orientژمارە ٥٣ – ٥٤ (٢٠٠٢)، ٤٦٥ – ٤٦٦، الحمد "عشائر" .

٤١ –  کونی رەش، "کتاب القامشلی مدینة المحبة والتعاون والإیحاء"، حلب، مرکز الإنماء الحضاری، ٢٠٠٤،          ص ٥٤ – ٥٥.

 ٤٢ - بڕوانە ستێفن لۆنگریگ، "سووریا و لوبنان لە ژێر ماندێتی فەرەنسادا"، لەندەن، چاپی زانکۆی ئۆکسفۆرد، ١٩٥٨، ل ٢٤٧ – ٢٥١ ؛ فیلیپ خووری، "سووریا و ماندێتی فەرەنسی: سیاسەت و ناسیۆنالیزمی عەرەب، ١٩٢٠ – ١٩٤٥"، چاپی زانکۆی پرینستۆن، ١٩٨٧، ل ٥٢٥ – ٥٣٤.

٤٣ –  زکریا، "عشائر الشام"، ص ٦٦٣ – ٦٦٤.

٤٤ –  المسلط،"صفحات منسیة"، ص ١٩٣، ٢٢٩ – ٢٣٣.

٤٥ –  ئەلجەزیرە،چاوپێکەوتن لەگەڵ سەرۆک بەششار ئەلئەسەد، ١ی مایسی ٢٠٠٤.

 


نووسین: ستێفان وینتەر زانکۆی کوێبیک – مۆنتریاڵ / کەنەدا

لە ئینگلیزییەوە: محەمەد حەمەساڵح تۆفیق




ئه‌م بابه‌ته 372 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌

بابەتەکانی تری نوسەر