له‌ گه‌ڕه‌كی‌ جوله‌كه‌كانه‌وه‌ بۆ ده‌وڵه‌تی‌ جوله‌كان (١-٢)

گه‌ڕه‌كی‌ جوله‌كان به‌ ماوه‌یه‌ك دوربوو له‌ گه‌ڕه‌كه‌كانی‌ تر‌و ده‌شتایی‌‌و چۆڵه‌وانی‌ له‌نێوانیان بوو، دراوسێی‌ گه‌ڕه‌كی‌ سه‌رشه‌قام‌و چوارباخ‌و "گوندی‌ شیخ هه‌باس" بوون
AM:11:53:02/12/2019
دۆسیە: توێژینەوەی کوردی
جووه‌كان ئاماژه‌یان به‌وه‌ داوه‌ كه‌ باوباپیرانیان كاتی‌ خۆی‌ ریگه‌یان پێدراوه‌ ناوچه‌یه‌كی‌ تایبه‌ت به‌خۆیان له‌ به‌شی‌ باشووری‌ سلیمانی‌ بنیاد بنێن

شاهۆ عوسمان سه‌ید قادر
نووسەر

وتووێژ له‌سه‌ر كه‌مایه‌تی‌‌و پێكهاته‌یه‌كی‌ جارانی‌ شاری‌ سلیمانی‌‌و كوردستان‌و عێراق ده‌كه‌ین. كاتی‌ خۆی‌ ئه‌و پێكهاته‌یه‌ گرنگی‌‌و بایه‌خی‌ خۆیان هه‌بووه‌ له‌ ناسنامه‌ی‌ مرۆیی‌‌و پێكه‌وه‌ژیانی‌ خه‌ڵكی‌ شار. تێكه‌لاَو‌و ئاوێته‌بوون‌و ته‌واوكاری‌ یه‌كتری‌ بوون له‌ بواری‌ پیشه‌یی‌‌وگوزه‌ران‌و دیارده‌ی‌ كۆمه‌لاَیه‌تی‌‌و پێشكه‌وتنی‌ شارستانی‌. جووه‌كان به‌تایبه‌تی‌ رۆڵ وكاریگه‌رییان له‌سه‌ر شاره‌كه‌مان‌و ده‌وربه‌ری‌‌و به‌شێوه‌یه‌كی‌ گشتی‌ له‌سه‌ر ئیراق هه‌بووه‌ له‌بواری‌ بازرگانی‌‌و هونه‌ری‌‌و پیشه‌گه‌ری‌‌و ته‌ندروستی‌‌و رامیاری‌. 

ئه‌وه‌ی‌ جێگه‌ی‌ ئاماژه‌یه‌ ئه‌م كه‌مایه‌تییه‌ له‌گه‌ڵ میره‌كانی‌ بابان له‌ قه‌لاَچوالانه‌وه‌ هاتوونه‌ته‌ ئه‌م شاره‌، به‌شێكی‌ تریشیان دوای‌ بنیاتنانی‌ شار له‌ ده‌وروبه‌ری‌ شاره‌وه‌ له‌ ناوچه‌كانی‌ تری‌ وه‌كو قه‌ره‌داخ‌و هه‌ڵه‌بجه‌و پێنجوین...هاتوون. 

هه‌روه‌ك ئه‌وه‌ی‌ زانراوه‌ له‌ ناوه‌راستی‌ سه‌ده‌ی‌ حه‌فده‌یه‌م باری‌ ئاسایش‌و ئارامی‌ به‌شێوه‌یه‌كی‌ به‌رچاو بۆ جووه‌كان هاتۆته‌ ئاراوه‌ كه‌ توانیویانه‌ له‌ سه‌رتاسه‌ری‌ ئیراق جوڵه‌ بكه‌ن‌و شوێنی‌ نیشته‌جێبون بۆخۆیان دیاربكه‌ن له‌كوردستاندا له‌ موسڵ‌وكه‌ركوك‌و سلیمانی‌‌و هه‌ولێر‌و خانه‌قین‌و كفری‌‌و ئامێدی‌‌و ئاكرێ‌، به‌زۆری‌ نیشته‌جێبوون. له‌ شار‌و شارۆچكه‌كاندا شوێنی‌ نیشته‌جێبونیان پێكه‌وه‌ بووه‌ له‌گه‌ڕه‌كێكدا، واته‌ ماڵیان له‌نزیك یه‌كتریه‌وه‌ بووه‌‌و هاوسێ‌ بوون‌و له‌گه‌ڵ یه‌كتر ژیاون.

ئه‌م پێكهاته‌یه‌ زیاتر شارنشین بوون تاكو گوندنشین، واته‌ شاری‌ بوون. بۆیه‌ كاریگه‌ری‌ خۆیان هه‌بووه‌ به‌سه‌ر كۆمه‌ڵگه‌ی‌ شارستانی‌‌و خه‌ڵكی‌ شاره‌وه‌.
 
له‌ناو ده‌وڵه‌تی‌ عوسمانلی‌ توانیویانه‌ نوێنه‌ریان هه‌بێت، له‌ دیوانی‌ باب العالی‌ لای‌ سوڵتان راوێژكاریان هه‌بووه‌ له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌ی‌ گاوره‌كان‌وكه‌مینه‌كانی‌ تر نه‌یانتوانیووه‌ نوێنه‌ریان به‌و شێوه‌یه‌ هه‌بێت له‌ ده‌وڵه‌تی‌ عوسمانلی‌ دا. هه‌روه‌ها له‌ ویلایه‌تی‌ به‌غدا نوێنه‌ریان هه‌بووه‌ له‌ ساڵی‌1876.

لێره‌دا زیاتر له‌سه‌ر جوله‌كه‌كان ده‌دوێین، له‌به‌رئه‌وه‌ی‌ له‌م شاره‌دا نه‌ماون‌و كاتی‌ خۆی‌ تایبه‌تمه‌ندی‌‌و خه‌صڵه‌تی‌ خۆیان هه‌بووه‌‌وكاریگه‌ری فره‌ ره‌هه‌ندیان هه‌بووه‌ له‌سه‌ر كۆمه‌ڵگه‌ی‌ شارنشینی‌ "سلیمانی‌"‌و به‌شێوه‌یه‌كی‌ گشتی له‌سه‌ركوردستان‌و ئێراق‌و ناوچه‌كه‌، چونكه‌ پێكهاته‌یه‌كی‌ پته‌وی‌ ناوخۆ بوون‌و په‌یوه‌ندییه‌كی‌ سه‌رتاسه‌ری‌‌و ناوچه‌یی‌ فراوانیان له‌ ناوخۆدا هه‌بووه‌.

جووه‌كان ئاماژه‌یان به‌وه‌ داوه‌ كه‌ باوباپیرانیان كاتی‌ خۆی‌ ریگه‌یان پێدراوه‌ ناوچه‌یه‌كی‌ تایبه‌ت به‌خۆیان له‌ به‌شی‌ باشووری‌ سلیمانی‌ بنیاد بنێن، په‌رستگه‌ "كه‌نیشته‌"و خانوویان تیادا بنیاتناوه‌، دوای‌ شانزه‌ ساڵ له‌ بنیاتنان‌و دروستكردنی‌ شاره‌كه‌. واته‌ گه‌ڕه‌كی‌ جوله‌كان له‌ گه‌ڕه‌كه‌ هه‌ره‌كۆنه‌كانی‌ شاره‌و كاتی‌ خۆی‌ كه‌وتۆته‌ به‌شی‌ خواره‌وه‌ی‌ شارو خانووه‌كانیان له‌ ڕوی‌ كاری‌ ته‌لارسازییه‌وه‌ تایبه‌تمه‌ندی‌ خۆی‌ هه‌بووه‌‌و زۆربه‌ی‌ دوو نهۆم‌و دیواری‌ ده‌ره‌وه‌ی‌ هه‌بووه‌‌و به‌ته‌نه‌یشت یه‌كه‌وه‌ بوون‌و له‌كاتی‌ پێویستدا توانیویانه‌ نه‌چنه‌ كۆلاَن‌و به‌ناو ماڵه‌كاندا هاتوچۆبكه‌ن له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌ی‌ سه‌ربه‌خۆ بون، كه‌ ره‌نگه‌ شوێنی‌ گه‌ڕه‌كه‌كه‌ش وا گونجاو بوبێت بۆ ئه‌و شیوازه‌ خانووه‌، زۆربه‌ی‌ ماڵه‌كان بیری‌ ئاوی‌ تیادا بووه‌‌و گوڵ‌وگوڵزارو سه‌وزایی‌و حه‌وشه‌ی‌ هه‌بووه‌، هه‌موو كۆلاَنه‌كه‌ جوله‌كه‌نشین بوون.

گه‌ڕه‌كی‌ جوله‌كان به‌ ماوه‌یه‌ك دوربوو له‌ گه‌ڕه‌كه‌كانی‌ تر‌و ده‌شتایی‌‌و چۆڵه‌وانی‌ له‌نێوانیان بوو، دراوسێی‌ گه‌ڕه‌كی‌ سه‌رشه‌قام‌و چوارباخ‌و "گوندی‌ شیخ هه‌باس" بوون، واته‌ ئه‌م شێوازی‌ دوره‌په‌رێزییه‌ له‌ شوێنی‌ نیشته‌جێبوون وایكردوه‌ تاكو به‌ئاسانی‌ تێكه‌ڵی‌ خه‌ڵكی‌ نه‌بن‌و ئه‌وه‌ی‌ تایبه‌تمه‌ندی‌ نێوان خۆیان هه‌یه‌ بیپارێزن‌و پیاده‌ی بكه‌ن.

وه‌ك ئه‌وه‌ی‌ ئاهه‌نگ‌و بۆنه‌و یاد‌و جه‌ژن‌و خۆشی‌‌و ناخۆشی‌‌و بۆنه‌ی‌ ئاینی‌‌و كۆمه‌لاَیه‌تیی خۆیان دور له‌ خه‌ڵكی‌ جێبه‌جێ بكه‌ن، چونكه‌ كۆمه‌ڵگه‌یه‌كی‌ تایبه‌ت به‌ خۆیان دروستكردووه‌ له‌ ناوكۆمه‌ڵگه‌یه‌كی‌ تردا كه‌ تێكڕا كۆمه‌ڵگه‌ی‌ خه‌ڵكی‌ سلیمانیه‌. به‌لاَم له‌ ئیش‌وكاری‌ بازرگانی‌‌و كارو كاسپی‌‌و ئیشوكاری‌ رۆژانه‌ به‌و شێوه‌یه‌ نه‌بوون‌و تێكه‌ڵی‌ خه‌ڵكی‌ بوون‌و وه‌ك ده‌ڵێن كه‌سانی‌ به‌رێز‌و قسه‌خۆش بوون.
  
ئه‌و جوله‌كانه‌ بۆ جێبه‌جێكردنی‌ كاری‌ ئاینی‌‌و دنیایی‌ كه‌نیشته‌یه‌كیان هه‌بووه‌‌و گه‌ڕه‌كێكی‌ تایبه‌ت به‌ خۆیان هه‌بووه‌‌و ئێستا پاش خۆیان ئه‌و شوێنه‌ هه‌ر به‌ گه‌ڕه‌كی‌"جوله‌كان" ناوده‌برێت.

شیوی‌ جوله‌كان به‌ناو بوو له‌به‌رئه‌وه‌ی‌ شیوێكی‌ قوڵ وگه‌وره‌ بوو، ئاوه‌ڕۆی‌ به‌شێك له‌ شاری‌ ده‌ڕژایه‌ ناوی‌‌و له‌ هه‌مان كاتا ئه‌م شیوه‌ له‌ به‌شێكیدا وه‌ك سنوری‌ گه‌ڕه‌كه‌كه‌ بوو، پاشان وه‌رده‌ورده‌ به‌شێكی‌ سه‌رگیراو هه‌ڵچنرا، له‌ ئێستاشدا بۆته‌ ئاوه‌ڕۆی‌ كۆنكرێتی‌. ئه‌م گه‌ڕه‌كه‌ له‌ ئێستادا كه‌وتۆته‌ به‌شی‌ سه‌روی‌ فامیلی‌ مۆڵ.
 
جوله‌كه‌كانی‌ ئه‌م شاره‌ش وه‌كو له‌ شاره‌كانی‌ تری‌ ئێراق‌وناوچه‌كه‌ كۆچ‌وباریان كرد بۆ ولاَتی‌ ئیسرایل‌و زۆربه‌یان ماڵ‌وموڵك‌و زه‌ویی‌‌و زاره‌كانیان فرۆشت، یاخود به‌جێیان هێشت‌و ده‌ستی‌ به‌سه‌ردا گیرا‌و ئه‌وه‌ی‌ ماوه‌ته‌وه‌ ته‌نها یاده‌وه‌ری‌‌و مێژوویان جێهێشتووه‌ له‌م شاره‌دا.
 
لێره‌وه‌ باشتر وایه‌ بۆ تێگه‌یشتن له‌ مێژووی‌ شاره‌كه‌مان، بابزانین جوله‌كه‌كانی‌ شاره‌كه‌مان كێ بوون كه‌وا ته‌نها گه‌ڕه‌كه‌كه‌یان به‌ ناوه‌وه‌ ماوه‌ له‌م شاره‌دا، به‌لاَم له‌ئێستادا ده‌وڵه‌تێكی‌ به‌هێزیان هه‌یه‌؟
 
جوه‌كان چی بوون! كێ‌ بوون؟ چۆن یه‌كیانگرت؟ له‌ په‌رته‌وازه‌یی‌ به‌ چی‌ رزگاریان بوو؟ چۆن توانییان ببنه‌ خاوه‌نی‌ یه‌كێك له‌ ده‌وڵه‌ته‌ به‌هێزه‌كانی‌ رۆژهه‌لاَت‌وجیهان؟! كه‌واته‌ پێویستمان به‌ زانیاری‌‌و ناساندنیان هه‌یه‌ یان نا؟

له‌ بیره‌وه‌ریمدا ئه‌وه‌ی‌ مابێت له‌ناو وتووێژ‌و قسه‌ی‌ خه‌ڵكی‌ شار وشه‌ی‌ جوله‌كه‌ زۆرجار به‌كارهاتووه‌ به‌مه‌به‌ست‌و مانای‌ تایبه‌ت، وه‌ك ئه‌وه‌ی‌ له‌كاتێكدا مامه‌ڵه‌ی‌ كڕین‌وفرۆشتن له‌گه‌ڵ كه‌سێك ئه‌كرا‌و له‌ مامه‌ڵه‌دا كه‌سه‌كه‌ گیروتوند بوایه‌ ناوزه‌ند ئه‌كراو ناو ئه‌برا‌و ئه‌شوبهێنرا به‌ جوو: "ئه‌ڵێی‌ جوله‌كه‌یه‌"، یاخود كه‌سێك كه‌ خۆی‌ بپاراستایه‌و سه‌ركێشی‌‌و شه‌ڕی‌ نه‌كردایه‌ یاخود بترسایه‌ واته‌ لاشه‌ڕ بووایه‌ پێیان ئه‌وت: "زێڕه‌كه‌ی‌ جوله‌كه‌، زیڕه‌كه‌ی‌ ئه‌لێی‌ جوله‌كه‌ی‌". "له‌ مالێ‌ جوو بخۆ‌و له‌ ماڵی‌ گاور بخه‌وه‌"، "جووله‌كه‌ی‌ پێ‌ موسڵمان ئه‌بێت"، "دوو جوله‌كه‌ له‌سه‌ر ماڵی‌ موسڵمانێك شه‌ڕیانه‌".
 
له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌ی‌ گۆرانیی‌ تایبه‌ت‌و بابه‌تی‌ فۆلكلۆریان مابۆوه‌ له‌ناو خه‌ڵكیدا چه‌نده‌ها به‌یت‌و بالۆره‌و مه‌قام‌و ئاوازی‌ تایبه‌ت به‌خۆیان هه‌بووه‌ وه‌ك ئه‌وه‌ی‌ "چومه‌ ماڵی‌ جوله‌كه‌ قوڵپه‌قوڵپی‌ كوله‌كه‌..."، سه‌ره‌ڕای‌ ئه‌وه‌ی‌ گۆرانی‌‌و به‌سته‌و مه‌قامی‌ تایبه‌ت بۆ جوله‌كه‌ وتراوه‌. یاخود خاوه‌نی‌ چه‌ندین میلودی‌‌و ئاواز‌وگۆرانی‌ كوردی‌ جوله‌كه‌ین.

له‌م شاره‌دا زۆرجار ده‌بیستین ده‌لێن بۆ حه‌لاوی‌ باسكه‌، بنه‌مای‌ ئه‌م قسه‌یه‌ له‌وه‌وه‌ هاتووه‌ كاتی‌ خۆی‌ حه‌لاو ژنیكی‌ به‌ته‌مه‌نی‌ گوێگرانی‌ كه‌م بیست بووه‌ ئه‌وه‌ی‌ شتی‌ لێكڕیووه‌ ئه‌بوایه‌ زۆر جار ده‌نگی‌ به‌رزكردایه‌ته‌وه‌‌و وه‌ك ده‌لێن بیشیڕانایه‌‌و ئه‌وسا حه‌لاویش به‌ مه‌زاجی‌ خۆی‌ پرسیاری كردوه‌‌و جوابی‌ داوه‌ته‌وه‌‌و شتی‌ داوه‌تێ‌.

له‌مرۆدا ئه‌مه‌ وه‌ك وته‌یه‌ك به‌كاردێت‌و به‌كه‌سێك ده‌لێن كاتێك قسه‌ ده‌كات بۆكه‌سێكی‌ تر كه‌سه‌كه‌گاڵته‌ی به‌ قسه‌كه‌ی‌ دێت‌و باوه‌ڕی‌ پێناكات، ده‌ڵێت بڕۆ بۆ حه‌لاوی‌ باس كه‌.

له‌ناو خه‌ڵكی‌ ئه‌م شاره‌وكوردستان جوله‌كه‌ به‌ سووخۆر ناوبانگیان ده‌ركردووه‌، "سو" به‌و بڕه‌ پاره‌ زیاده‌یه‌ ده‌وترێت كه‌ ده‌خرێته‌ سه‌ر ئه‌و پاره‌یه‌ی‌ به‌ قه‌رز ده‌درێت به‌ كه‌سێك بۆ ماوه‌یه‌كی‌ دیاریكراوه‌، واته‌ پێویسته‌ له‌سه‌ر كه‌سی‌ قه‌رز وه‌رگر ئه‌و رێژه‌ پاره‌ زیاده‌یه‌ش بداته‌وه‌ له‌گه‌ڵ بڕه‌ پاره‌كه‌ی‌ كه‌ وه‌ریگرتووه‌.كه‌ ئه‌مه‌ش له‌ ئاینی‌ ئیسلامدا رێگه‌ پێنه‌دراوه‌‌و له‌ كاره‌ قێزه‌ون‌و قه‌ده‌غه‌كراو حه‌رام‌و نه‌شیاوه‌كانه‌.
 
جووه‌كان له‌ناوخۆیاندا كاتێك پاره‌یان دابێت به‌ قه‌رز به‌یه‌كتری‌، بڕه‌ پاره‌ی‌ زیاده‌یان وه‌كو سود‌و سوو وه‌رنه‌گرتووه‌، واته‌ كاتێك قه‌رز‌و قه‌رزكاری‌ كه‌وتبێته‌ ناو خۆیان، سویان له‌ یه‌كتری‌ وه‌رنه‌گرتووه‌و باسیشیان نه‌كردووه‌. به‌ڵكو هاوكاری‌ یه‌كتریان كردوه‌‌و به‌تایبه‌تی‌ كه‌سێكیان بێ‌ ئیش‌وكار بوبێت له‌پاره‌ی‌ كه‌نشتا یارمه‌تییان داوه‌‌و ئیش‌وكاریان بۆ دۆزیوه‌ته‌وه‌. ته‌نها له‌كاتی‌ قه‌رزدان به‌ موسڵمان‌وكه‌سانی‌ تری‌ ناجوو، سویان وه‌رگرتووه‌، واته‌ وه‌رگرتنی‌ سوو له‌كه‌سانی‌ ناجوله‌كه‌ بووه‌.

گه‌ر بگه‌ڕێنه‌وه‌ بۆ ئه‌و ماماڵه‌ داراییه‌ی‌ له‌گه‌ڵ جووه‌كان كراوه‌ له‌ مێژوودا، ده‌بینین به‌شێوه‌ی‌ فه‌رمی‌‌و نافه‌رمی‌ پاره‌یان لێسه‌ندون‌و لێوه‌رگرتون، یاخود پاره‌‌و ماڵیان خوراوه‌. له‌لایه‌ن ده‌وڵه‌ته‌وه‌ به‌فه‌رمی‌ هه‌موو تاكه‌ كه‌سێكی‌ جوو له‌كۆمه‌ڵگه‌كه‌ی‌ له‌دوای‌ ته‌مه‌نی‌ پێگه‌یشتن پاره‌ی‌ لێوه‌رگیراوه‌ له‌لایه‌ن ده‌سه‌لاَته‌وه‌ له‌سه‌ر بنه‌مای‌ ئاینی‌ كه‌ به‌ "جزیه‌" ناوده‌برێت جگه‌ له‌ باج‌وخه‌راج‌و سه‌رانه‌‌و رێگه‌پێدان.

هه‌روه‌ها به‌ڵگه‌ی‌ زۆر هه‌یه‌ كه‌ پاره‌و ماڵیان خوراوه‌‌و براوه‌ له‌لایه‌ن كه‌سانی‌ ده‌سه‌ڵاتداری‌ ناوخۆیی‌‌و ناوچه‌یی‌ جا به‌هه‌ر هۆكارێك بێت. زۆرجار به‌بێ‌ پشتوپه‌نا‌وكه‌م سه‌یركراون، ره‌نگه‌ بۆ پڕكردنه‌وه‌ی‌ ئه‌و خه‌رجیه‌ زۆره‌ی‌ هاتۆته‌ سه‌ریان‌و به‌ جۆرێكی‌ وا چه‌سپاو بووه‌‌و رو له‌ زیادبوون بووه‌، ئه‌مانی‌ زه‌ره‌رمه‌ند كردبێت له‌ روی‌ داهاته‌وه‌، ئه‌مانیش وه‌ك په‌یداكردنی‌ داهات به‌شێوه‌یه‌كی‌ ئاسان‌و تۆڵه‌كردنه‌وه‌ له‌و ده‌سه‌لاَت‌وخه‌ڵكه‌ی‌ ئه‌مانی‌ ره‌تاندووه‌ كه‌ موسڵمانه‌كانی‌ گرتۆته‌وه‌ وایكردووه‌ ئه‌و بڕه‌ زیاده‌یه‌ "سوو" به‌ئاشكرا وه‌رگرن بۆ دابینكردنی‌ ئه‌و بڕه‌ خه‌رجیانه‌ی‌ له‌سه‌ریانه‌‌و پیویستیانه‌ بۆ پشتگیری‌ ستراتیجی‌ بونیاتنانه‌وه‌ی‌ خۆیان. یاخود ئه‌مانه‌ زیاتر كه‌سانی‌ بازرگان‌و كاسب بوون، مامه‌ڵه‌یان هه‌ر له‌گه‌ڵ دراو بووه‌، بێ‌ بونی‌ دراو ئیش‌و كارو ژیانیان نه‌بووه‌، له‌به‌رئه‌وه‌ی‌ موڵك‌و ده‌سه‌لاَت‌و ده‌وڵه‌تیان نه‌بووه‌، ته‌نها به‌ پاره‌ ئیشوكاریان رۆشتووه‌.

له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌ی‌ بیرمه‌نده‌كانی جوو بۆ گه‌ڕانه‌وه‌یان بۆ خاكی‌ پیرۆز رێنماییان كردون كه‌ ده‌ستبگرن به‌سه‌ر سه‌روه‌ت‌و ساماندا كه‌ ناوبراوه‌ به‌ دراوی‌ زه‌رد "ئاڵتون". له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌ی‌ زۆربه‌ی‌ خه‌ڵكی خۆی‌ رازی‌ بووه‌ به‌ وه‌رگرتنی‌ قه‌رز‌و دانی‌ ئه‌و بڕه‌ سووه‌ له‌ ده‌وڵه‌مه‌نده‌كانی‌ جوو. ئه‌گینا به‌زۆر قه‌رز‌و ماڵیان نه‌سه‌پاندووه‌ به‌سه‌ركه‌سدا.
  
له‌م شاره‌دا ئه‌م پێكهاته‌ نه‌ته‌وه‌یی‌‌و ئاینیه‌ به‌ "جوو" یان "جووله‌كه‌" ناسراو‌و ناوبراون، زیاتر له‌ وشه‌ی‌"یهود".كه‌ له‌ سه‌ره‌تای‌ دینی‌ یه‌هودی‌ ئه‌م ناوه‌ نراوه‌ به‌ شوێنكه‌وتوانی‌ پێغه‌مه‌به‌ر "موسا" درودی‌ خوای‌ لێبێت له‌ سه‌ده‌ی‌ 15پ.ز، ئاینیكی‌ ئاسمانی‌ بووه‌‌و بانگه‌شه‌ی‌ خه‌ڵكی‌ بۆ یه‌كتاپه‌رستی‌ خودا‌و ده‌ستبه‌رداری‌ له‌كاری‌ خراپه‌و به‌دكاری‌ كردووه‌. په‌رتوكه‌ ئاینیه‌كه‌یان ناوی‌ "ته‌ورات"بووه‌.

له‌دوای‌ ته‌ورات پابه‌ندن به‌ "ته‌لمود" كه‌ به‌ دووه‌م سه‌رچاوه‌ی‌ یاساو ته‌شریع دێت، له‌ حاخام "ئه‌حبار"ه‌كانیاناوه‌ بۆیان ماوه‌ته‌وه‌ كه‌ ڕاڤه‌و پێناسه‌ی‌ ته‌وراتی‌ تیاكراوه‌‌و داده‌نرێت به‌كتێبی‌ فێركردنی‌ دینی‌‌و ئه‌ده‌بی جوله‌كه‌. واته‌ له‌ "ته‌لمود"ا جیهانبینی‌‌و بۆچونی‌ جوله‌كه‌ بۆ درێژایی‌ هه‌زاران ساڵ هاتووه‌ به‌شێوه‌ی‌ زاره‌كی‌‌و پێویسته‌ هه‌موو جوله‌كه‌یه‌ك ئه‌و ده‌ستورو یاسایه‌ی‌ له‌ ته‌لمودا هه‌یه‌ په‌یوه‌ست بێـت پێوه‌ی‌ به‌وپه‌ڕی‌ دڵسۆزیه‌وه‌. ته‌لمود له‌لای كه‌سی‌ جوو زۆر گه‌وره‌و ریزداره‌‌و سه‌رچاوه‌ی‌ فكرو هه‌ڵوێست‌و تێكڕای‌ هه‌نگاوه‌كانی‌ ژیانه‌.
 
وشه‌ی‌ "إسرائیل" نازناوی "یعقوب" بووه‌، وشه‌یه‌كی‌ ئارامیه‌و له‌ دوو بڕگه‌ پێكهاتووه‌: "إسرا" به‌ واتای‌ به‌نده‌ "عبد"‌و بڕگه‌ی‌ "إیل" به‌ مانای‌ په‌رستراو هاتووه‌. به‌لاَم له‌ مه‌وسوعه‌ی‌ یه‌هودی‌ ده‌ڵێت: "یسرائیل" وشه‌یه‌كی‌ عبری‌ كۆنه‌‌و ماناكه‌ی‌ ئاڵۆزو نائاشكرایه‌، له‌ دوو بڕگه‌ پێكهاتووه‌ یه‌كه‌میان "یسرا" به‌و مانایه‌ دێت بۆ ئه‌وكه‌سه‌ی‌ ده‌جه‌نگێت‌و شه‌ڕده‌كات‌و كێبڕكێ‌‌و ململانێ‌ ده‌كات‌و بڕگه‌ی‌ دووه‌م "ایل" وشه‌یه‌كی‌ سامیه‌‌و به‌ مانای‌ "اله‌" دێت.

وشه‌ی‌ "یه‌هود" له‌ "یه‌هوزا"وه‌ وه‌رگیراوه‌، یه‌كێك بووه‌ له‌كوڕه‌كانی‌ حه‌زره‌تی‌ یعقوب. هه‌روه‌ها "یهودا" ئاماژه‌یه‌ بۆ دانیشتوانی‌ به‌شی‌ خواروی‌ ئیسرائیل‌و دوای‌ روخان‌و نه‌مانی‌ مه‌مله‌كه‌تی‌ یسرائیل وشه‌ی‌ یهودی‌ شوێنی‌ گرته‌وه‌.

یه‌هودی‌ دوو مانای‌ تری‌ هه‌یه‌ یه‌كه‌میان واته‌ گه‌لێكی‌ پیرۆز، به‌ مانای‌ زه‌ویی‌ پیرۆزی‌ فه‌له‌ستین، هه‌روه‌ها یه‌هودی‌ به‌وكه‌سانه‌ ده‌وترێت بیروباوه‌ڕ‌و عه‌قیده‌ی‌ یه‌هودی‌ هه‌بێت.

له‌ قورئانی‌ پیرۆزدا ناویان به‌ "بنو اسرائیل، أهل الكتاب، الكتابیون، أهل الژمه‌، الژمیون" هاتووه‌‌و ئاماژه‌یه‌ بۆ وشه‌ی‌ "الیهود" له‌ زمانی‌ عه‌ره‌بیدا. هه‌روه‌ها وشه‌ی‌ "كنیست یسرائیل" به‌كارهاتووه‌‌و مانای‌ كۆمه‌ڵه‌ی‌ ئیسرائیلییه‌ كه‌ هاوتای‌ بنی‌ ئیسرائیل.

وشه‌ی‌ "صهیون"ده‌سته‌واژه‌یه‌كی‌ كه‌نعانیه‌و له‌ هه‌مان كاتا ناوی‌ شاخێكه‌ له‌ فه‌لستین نزیك "بیت المقدس". جوله‌كه‌ شاری‌ "قودس" ناوده‌به‌ن به‌ "ئۆرشه‌لیم". وشه‌ی‌ "صهیونی‌" به‌ هه‌موو ئه‌وكه‌سانه‌ ئه‌وترێت باوه‌ڕیان به‌ بیروباوه‌ڕی‌ صهیونیت هه‌یه‌ سه‌ره‌ڕای‌ بیروڕای‌ ئاینی‌‌و مه‌زهه‌بی‌ خۆی‌.

وه‌ك ئه‌وه‌ی‌ جووله‌كه‌ شارنشینه‌كان هه‌میشه‌ له‌ كۆلاَنێكی‌ جیاواز‌و تایبه‌ت به‌ خۆیان ژیاون، له‌ هه‌ر شارێكدا بوبێتن، په‌رستگه‌ "كه‌نشته‌" یان "كه‌نیسه‌"یان هه‌بووه‌، یان له‌ ماڵێكدا ژیانی‌ تایبه‌تی‌ ئاینی‌‌و رۆحی‌ خۆیان رێكخستووه‌، به‌تایبه‌تی‌ له‌ رۆژانی‌ شه‌ممه‌دا. ئه‌م شوێنه‌ جگه‌ له‌وه‌ی‌ كاروباری‌ ئاینی‌‌و كۆمه‌لاَیه‌تی‌ تیادا ئه‌نجامدراوه‌، بۆ مناڵه‌كانیشیان قوتابخانه‌ بووه‌. كاری‌ خه‌زنه‌داری‌ تیادا كراوه‌ كه‌ ده‌وڵه‌مه‌ندترین كه‌سیان ئه‌م كاره‌ی‌ كردووه‌، واته‌ له‌ "كه‌نیسه‌،كشته‌"وه‌ خزمه‌تی‌ ئاینی‌‌و په‌روه‌رده‌یی‌‌و فێربون‌و بواری‌ بازرگانی‌‌و دارایی‌‌و خه‌رجی‌‌و كۆمه‌لاَیه‌تی كراوه‌، یاخود له‌ شوێنی‌ جێگره‌وه‌ی‌ كه‌نیشته‌ كه‌ ره‌نگه‌ ماڵی‌ حاخام یان هه‌رماڵێكی‌ تربوبێت. تاكو راده‌یه‌ك توانیویانه‌ وه‌ك پێكهاته‌یه‌كی‌ پته‌وی‌ كۆمه‌ڵگه‌ خۆیان بناسێنن. پارێزگاریان له‌ ره‌گه‌ز‌و داب‌و نه‌رێت‌و تایبه‌تمه‌ندی‌ خۆیان كردووه‌‌و له‌ ناوخۆدا یه‌كگرتوو بون. پێكهاته‌ی‌ بنچینه‌ی‌ كۆمه‌لاَیه‌تیان له‌ ماڵبات "خێزان"ی‌ ناوه‌كی‌ پێكهاتبوون، ئه‌و شێوازه‌ باوه‌ی‌ دانیشتوانی‌ گه‌ڕه‌كێكی‌ جووه‌كانی‌ پێكهێناوه‌ بریتی‌ بووه‌ له‌ بوونی‌ چه‌ندین خێزانی‌ ناوه‌كی‌ كه‌ تیایدا باوك‌ودایك‌ومناڵی‌ خێزاندارو بێ‌خێزان له‌ هه‌مان خانوودا ژیاون، هه‌موو ئه‌ندامه‌كانی‌ خێزان باری‌ داراییان هاوبه‌ش‌و یه‌كسان بووه‌، كۆمه‌ڵگه‌ی‌ جووه‌كان بۆ سێ‌ ئاست دابه‌ش بووه‌ له‌سه‌ر بنه‌مای‌ قه‌باره‌یان، ئاستی‌ یه‌كه‌م یه‌ك خێزانی‌ تاكو سی‌ خێزانی‌، ئاستی‌ دووه‌م له‌ سی‌ خێزانیه‌وه‌ تاوه‌كو شه‌ست خێزان، ئاستی‌ سێیه‌م له‌نێوان 150-200 خێزان.

خه‌ڵكی‌ جووله‌كه‌ی‌ شارنشیین ناوبراون به‌ "میلله‌ت"، ئه‌م ناوهێنانه‌یان له‌لایه‌ن عوسمانلیه‌كانه‌وه‌ بووه‌‌و وه‌كو ناونیشانی‌ ئاینی‌ بۆیان ناسێنراو بووه‌. بۆ زانینی‌ ژماره‌و رێژه‌ی‌ دانیشتوانیان له‌م باره‌یه‌وه‌ هه‌وڵ ئه‌ده‌م له‌ چه‌ند سه‌رچاوه‌یه‌كی‌ ئاماژه‌كراو به‌ ژماره‌‌و هه‌بونییان له‌م شاره‌‌و له‌ عێراقدا بخه‌ینه‌ڕوو، به‌مه‌به‌ستی‌ به‌رچاوڕونی‌ زیاتر له‌ ژماره‌و شوێنی‌ نیشته‌جێبوونیان ئاماژه‌ به‌ هه‌ندێك زانیاری‌ تر ده‌كه‌ین له‌به‌رئه‌وه‌ی‌ جووه‌كان له‌ ناوخۆدا كۆمه‌ڵگه‌یه‌كی‌ پته‌وبون‌و په‌یوه‌ندی‌ نێوانیان فراوان‌و به‌رده‌وام بووه‌، ئه‌و تێكه‌لاَویه‌ كاریگه‌ری‌ هه‌بووه‌ له‌سه‌ریان له‌ هه‌موو رویه‌كه‌وه‌.

سه‌ره‌تا وه‌ك ئه‌وه‌ی‌ "ریچ" ئاماژه‌ی كردووه‌ به‌وه‌ی‌ ژماره‌ی‌ دانیشتوانی‌ سلیمانی‌ له‌ ساڵی‌ 1820دا بریتی بووه‌ له‌  2000 خێزانی‌ موسڵمان‌و130خێزانی‌ جوله‌كه‌ بوون، واته‌ پاش 36 ساڵ له‌ بنیاتنانی‌ شاره‌كه‌. واته‌ له‌و ساڵه‌دا گه‌ڕه‌كی‌ جوله‌كان ئاوه‌دان بووه‌.

میجرسۆن له‌ ساڵی‌1825 ده‌ڵێت: "له‌ سلیمانیدا 800 خانووی‌ جوله‌كه‌‌و مه‌سیحی‌ كلدان‌و توركمان هه‌بوون".

له‌ساڵی‌1830‌و سه‌ره‌تای‌ سه‌ده‌ی‌ نۆزده‌یه‌م 300خێزانی‌ جوو له‌ سلیمانیدا نیشته‌جێبوون‌و هه‌ر له‌و ساڵه‌شدا 2500 خێزانیش له‌ به‌غدا هه‌بوون، به‌لاَم بۆ ساڵی‌1868 "لیك لاما" ده‌ڵێت: "ژماره‌ی‌ خێزانی‌ جوله‌كه‌ی‌ به‌150 خێزان‌و6000خیزانی‌ موسڵمانیش له‌شاردا بوون...".

 بۆ ساڵی‌ 1878 ئاماژه‌كراوه‌ به‌وه‌ی‌ 1000 كه‌سی‌ جوله‌كه‌ له‌ شاردا هه‌بوون.
له‌ گه‌شتنامه‌ی‌ میسیۆ نیرێك بۆ ناوچه‌كانی‌ كه‌ركوك‌وسلیمانی‌ "ژاك ریتۆری‌" هه‌ر له‌ ساڵی‌ 1878دا ده‌ڵێت: "ژماره‌ی‌ دانیشتوانی‌ سلیمانی‌ نزیكه‌ی‌  15هه‌زار كه‌سه‌و 250 بنه‌ماڵه‌ی‌ جوله‌كه‌ بووه‌". 
هه‌روه‌ك ئه‌وه‌ی‌ راپۆرت‌و خه‌ملاَندنه‌كان له‌سه‌ده‌ی‌ نۆزده‌یه‌مدا جۆراوجۆرن له‌سه‌ر ژماره‌ی‌ دانیشتوانی‌ ناوچه‌كه‌‌و به‌تایبه‌تی جووه‌كان، وه‌ك ئه‌وه‌ی‌ ژماره‌ی‌ جووه‌كانی‌ سلیمانی‌ به‌ سه‌د هه‌تا دووسه‌د خێزان خه‌مڵێندراوه‌.

وه‌ك ده‌ڵێن له‌ساڵی‌ 1906 ژماره‌ی‌ موسڵمانه‌كان نزیكه‌ی‌ دووهه‌زار خێزان بووه‌، 1500 جوله‌كه‌ش له‌ سلیمانیدا ژیاون.

ساڵنامه‌ی‌ ده‌وڵه‌تی‌ عوسمانی‌ له‌ساڵی‌1907 ئه‌م پێكهاته‌یه‌ به‌ 260 ناموسڵمان ئه‌ژمار ئه‌كات، به‌لاَم دیسانه‌وه‌ له‌ ساڵنامه‌ی‌ ده‌وڵه‌تی‌ عوسمانی ساڵی‌ 1911-1912 وا هاتووه‌ كه‌ ژماره‌ی‌ دانیشتوانی‌ شاری‌ سلیمانی‌ به‌ 15000كه‌س له‌ قه‌ڵه‌م ده‌دات‌و 1000 جوله‌كه‌و 170 كلدانی‌ مه‌سیحی‌.

له‌ خه‌ملاَندنی‌ دانیشتوانی‌ شاری‌ سلیمانی‌ له‌ ساڵی‌ 1913 وا دانراوه‌ كه‌ 1000كه‌سی‌ جوله‌كه‌ بووه‌. هه‌روه‌ها له‌ ساڵی‌ 1918-1919 ئاماژه‌ كراوه‌ به‌وه‌ی‌ كه‌ 750 جوله‌كه‌ هه‌بووه‌.

له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌ی‌ ئه‌دمۆنز له‌كتێبه‌كه‌ی‌ ئاماژه‌ی‌ كردووه‌ به‌وه‌ی‌ ژماره‌ی‌ جوه‌كانی‌ به‌ 170كه‌س داناوه‌. "میجه‌رسۆن"له‌كتێبی‌"رحله‌ متنكره‌" كاتێك حاكمی‌ سیاسی‌ شاره‌كه‌ بووه‌ له‌ 31ی‌ دیسمبه‌ری‌ 1919 ده‌ڵێت ژماره‌ی‌ دانیشتوانی‌ شار 9728 كورد‌و 572 جوله‌كه‌یه‌.

گه‌ر بگه‌ڕێنه‌وه‌ سه‌ر دابه‌شبوونی‌ رێژه‌ی‌ هاولاَتیانی‌ جوله‌كه‌ له‌ سه‌رده‌می‌ ده‌وڵه‌تی‌ عوسمانی‌ واته‌ ولایه‌تی‌ موسڵ كه‌ ئه‌م پارێزگایانه‌ی‌ ئێستای‌ له‌خۆگرتوه‌ "سلیمانی‌‌و هه‌ولێر‌و دهۆك‌و كه‌ركوك‌و موسڵ‌و صلاح الدین" كه‌ تیایاندا رێژه‌ی‌ %68 كۆی‌ گشتی‌ جوله‌كه‌ نیشته‌جێی‌ عێراقی‌ له‌خۆگرتووه‌ تاكو ساڵی‌1919. رێژه‌ی‌ دانیشتوانی‌ جوو له‌ ولایه‌تی‌ به‌غداد ته‌نها رێژه‌ی‌ له‌%18 گرتۆته‌ خۆ‌و له‌ %14 دانیشتوانیان له‌ شوێنه‌كانی‌ تری‌ عێراق‌و ‌ولایه‌تی‌ "بصره‌" بوون، به‌لاَم له‌ راپۆرتی‌"عصبه‌ الامم" كه‌ تایبه‌ته‌ بۆ چاره‌سه‌ركردنی‌ كێشه‌ی‌ نه‌ته‌وه‌یی‌ له‌ ساڵی‌1925 لێكۆڵینه‌وه‌یان كردوه‌‌و هیچ ئاماژه‌یان به‌دانیشتوانی‌ مه‌سیحی‌"گاور" نه‌داوه‌ له‌سلیمانی‌. ره‌نگه‌ ئه‌م كاره‌یان به‌ ئه‌نقه‌ست‌و مه‌به‌ستدار بوبێ‌ له‌و سه‌رده‌مه‌دا چونكه‌ ئاماژه‌یان به‌ بوونی‌ جوله‌كه‌كان كردووه‌.
له‌كاتێكدا له‌ساڵی‌ 1918-1919 ژماره‌ی‌ جوله‌كه‌كانی‌ ولایه‌تی‌ موسڵ به‌ 13835 كه‌س دانراوه‌، له‌ راپۆرتی‌ به‌ریتانیه‌كان بۆ كۆنگره‌ی‌ لۆزان له‌ ساڵی‌ 1921 به‌ 16865 كه‌س.
هه‌روه‌ها له‌ سه‌رژمێری‌ حكومه‌تی‌ عێراقی‌ ساڵی‌ 1922-1924 ژماره‌ی‌ جوله‌كه‌كانی‌ به‌ 11897 كه‌س داناوه‌ له‌ ولایه‌تی‌ موسڵ كه‌ له‌ شاروگونده‌كاندا نیشته‌جێبوون.
له‌ سه‌رچاوه‌یه‌كی‌ تر كه‌ دابه‌شبوونی‌ جوگرافی‌ بۆ جوه‌كانی‌ عێراق كردوه‌ له‌ ساڵی‌ 1920 ئاماژه‌ی كردووه‌ به‌وه‌ی‌ له‌ سلیمانی‌ 1000 جوله‌كه‌و له‌ كه‌ركوك 1400‌و له‌ هه‌ولێر 4800 ‌و له‌ موصڵ 7639 كه‌سی‌ جوو ژیاون له‌كۆی‌ گشتی‌ جووه‌كانی‌ عێراق كه‌ تێكڕایان 87487 كه‌سه‌، به‌لاَم له‌ سه‌رچاوه‌یه‌كی‌ تردا ده‌ڵێت له‌ساڵی‌ 1924 له‌ موسڵ 3579 جووله‌كه‌ نیشته‌جێبوون‌و له‌ كۆی‌ جوله‌كه‌ی‌ عێراق كه‌ سه‌رژمێری‌ كراوه‌ 87448 كه‌س بوون له‌ 15 شاردا نیشته‌جێبوون‌و زۆرترینیان له‌ به‌غداد نێشته‌جێبوون كه‌ 50000 په‌نجا هه‌زاركه‌س بوون. 
له‌ راپۆرتی‌ فه‌رمی‌"عصبه‌ الامم" بۆ چاره‌سه‌ركردنی‌ كێشه‌ی‌ نه‌ته‌وه‌ی‌ له‌ساڵی‌ 1925 ئاماژه‌ ده‌كات به‌ بوونی‌ رێژه‌ی‌ له‌ 0.8ی‌ جوله‌كه‌، له‌كۆی‌ گشتی‌ دانیشتوانی‌ سلیمانی‌ كه‌ 99.2ی‌ موسڵمان بوون، به‌لاَم "د.كوردستان موكریانی‌" پاڵپشت به‌ ئاماری‌ ساڵی‌1947ی‌ وه‌زاره‌تی‌ كاروباری‌ كۆمه‌لاَیه‌تی‌، ده‌ڵێت له‌ سالاَنی‌ سیه‌كاندا "1934" له‌ سلیمانی‌ نزیكه‌ی‌ "113" ماڵه‌ جوله‌كه‌ هه‌بوون‌وكه‌ 1515كه‌س بوون، 503 كه‌سی‌ مه‌سیحی‌ هه‌بوون‌و كۆی‌ هاولاَتی‌ 43049 كه‌س بووه‌ له‌ شاردا.
له‌ راپۆرتی‌ ئاژانسی‌ جوله‌كه‌ بۆ لیژنه‌ی‌ "ئه‌نگلو-ئه‌مریكی‌" له‌ساڵی‌ 1946 ژماره‌ی‌ جووله‌كه‌كانی‌ بۆ "120-130" هه‌زاركه‌س داناوه‌ له‌ عێراقدا.
له‌ ساڵی‌1947 به‌پێی‌ راپۆرته‌كان 300 خێزانی‌ جوله‌كه‌ له‌ناو سلیمانیدا ماونه‌ته‌وه‌. له‌سه‌ر بنه‌مای‌ سه‌رژمێری‌ ساڵی‌1947 له‌ عێراقدا نزیكه‌ی‌ 118هه‌زار جوله‌كه‌ هه‌بووه‌‌و له‌ كوردستاندا نزیكه‌ی‌ 18هه‌زار جوله‌كه‌ نیشته‌جێبوون، به‌لاَم له‌ ده‌قی‌ سه‌رژمێری‌ ساڵی‌ 1947چۆنیه‌تی‌ دابه‌شبونی‌ جووله‌كه‌ له‌ عێراقدا به‌م شێوه‌یه‌ هاتووه‌ له‌ سلیمانی‌1105 له‌ ره‌گه‌زی‌ مێ‌‌و 1166 له‌ره‌گه‌زی‌ نێر كه‌ ده‌كاته‌ 2271 كه‌سی‌ جوو، له‌ هولێر 3109 جوله‌كه‌و له‌كه‌ركوك 4042 كه‌س‌وله‌ موسڵ 10345 كه‌سن له‌كۆی‌ گشتی‌ جووه‌كانی‌ عێراق كه‌ 118000 كه‌سن‌و له‌كۆی‌ جوه‌كانی‌ جیهان كه‌ له‌و ساڵه‌دا دانراون به‌ 12442000 كه‌س. 
دابه‌شبوونی‌ نیشته‌جێبونیان له‌سه‌ر ئاستی‌ قه‌زاو ناحیه‌كانی‌ سلیمانی‌ له‌و ساڵه‌دا به‌م شێوه‌یه‌ بووه‌ له‌ناو قه‌زای‌ شاری‌ سلیمانی‌ 1515 كه‌س‌و له‌ ناحیه‌ی‌ تانجه‌رۆ یه‌ك ماڵ‌و له‌ناحیه‌ی‌ قه‌ره‌داغ یه‌ك ماڵ‌و له‌ناو قه‌زای‌ هه‌ڵه‌بجه‌ 580 كه‌س‌و له‌ ناحیه‌ی‌ پینجوین 58كه‌س‌و له‌ ناحیه‌ی‌ خورماڵ یه‌ك ماڵ، له‌ قه‌زای‌ پشده‌ر 104 كه‌س‌و له‌ ناحیه‌ی‌ قه‌لاَدزێ‌ 11 كه‌س.
له‌و ساڵه‌دا له‌ كۆیه‌ 440كه‌س‌و له‌ رانیه‌177 كه‌س‌و له‌ ناحیه‌ی‌ چناران 6كه‌س كه‌ ئه‌م شوێنانه‌ له‌و ساڵه‌دا سه‌ربه‌ ئیداره‌ی‌ هه‌ولێر بوون. له‌ناو كه‌ركوك 2950 كه‌س‌و هه‌ردوو قه‌زای‌ چه‌مچه‌ماڵ "2" كه‌س‌و له‌ناحیه‌ی‌ داقوق "18"كه‌س‌و توزخورماتوو "567"كه‌س ‌وقه‌زای‌ كفری‌ 336 كه‌س‌و ناحیه‌ی‌ شیروانه‌ 3كه‌س‌و ناحیه‌ی‌ قه‌ره‌ته‌په‌ 87كه‌س كه‌ ئه‌م شوێنانه‌ سه‌ربه‌ كه‌ركوك بوون له‌وسه‌رده‌مه‌دا.
  
هه‌موو جوه‌كان له‌ساڵی‌1951 به‌ره‌و ئیسرائیل كۆچیان كردووه‌ ته‌نها یه‌ك خێزانیان ماوه‌ته‌وه‌ له‌ سلیمانی‌. به‌لاَم له‌ راپۆرتی‌ سه‌رژمێری‌ ساڵی‌1957 ئاماژه‌ به‌وه‌كراوه‌ كه‌967 مه‌سیحی‌‌و 2كه‌سی‌ جوله‌كه‌و 39 كه‌سی‌ ئاینی‌ نادیارهه‌بووه‌ له‌م شاره‌دا. له‌عێراقدا چه‌ند هه‌زار كه‌سێك ماونه‌ته‌وه‌. 
له‌ساڵی‌ 1967 ئه‌و جووانه‌ی‌ ماونه‌ته‌وه‌ له‌عێراق دانراون به‌ 2500-3000 كه‌س. له‌ ناوه‌ڕاستی‌ سالاَنی‌ 1980 زیاتر له‌ 500 كه‌سی‌ جوو له‌عێراقدا نیشته‌جێبوون. به‌لاَم له‌ئاماری‌ ساڵی‌ 1992 كه‌ ئه‌وكاته‌ ژماره‌ی‌ دانیشتوانی‌ عێراق 19918000كه‌س بووه‌ ژماره‌ی‌ دانیشتوانی‌ جووله‌كه‌ 200 كه‌س بووه‌ له‌عێراقدا. 

وه‌ك ئه‌وه‌ی‌ هه‌ركۆمه‌ڵگه‌یه‌كی‌ جووله‌كه‌ی‌ شارنشین "كه‌نیسه‌ ـ كنیسا" یان "كه‌نیشته‌ ـ كنیشتا"یان هه‌بووه‌،كه‌نیسه‌كه‌ش له‌سه‌ر بنه‌مای‌ فراوانی‌‌وگه‌وره‌ی‌ ناوبراوه‌ وه‌كو كه‌نیسه‌ی‌ گه‌وره‌ ـ كه‌نیسه‌ی‌ بچوك، زۆرجار كه‌نیشته‌كه‌ به‌ناوی‌ خێزانێكی‌ جوله‌كه‌وه‌ ناوبراوه‌.

له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌ی‌ كه‌نیشته‌ی‌ جووه‌كان له‌سلیمانی‌ هه‌بووه‌ به‌ناوی‌ كه‌سایه‌تی‌"كنیشتا معیر موشاكا"بووه‌. وه‌ك به‌ڵگه‌یه‌ك له‌ژماره‌ 56ی‌ رۆژی‌ 19 مه‌ی‌ ساڵی‌ 1921 ی‌"پێشكه‌وتن" ئاماژه‌یكردووه‌ به‌ كنیشته‌ی‌ جووه‌كان‌و چه‌ند مزگه‌وتێكی‌ سلیمانی‌.

به‌ شێوه‌یه‌كی‌ گشتی‌ بینای‌ كه‌نیسه‌ له‌نزیك سه‌رچاوه‌ی‌ ئاو بنیاتنراوه‌‌و حه‌وزی‌ ئاوی‌ تیادابووه‌ شوێنی‌ خۆشتنی‌ شه‌رعی‌‌و پاكبونه‌وه‌ی‌ پیاوان‌و ژنان بووه‌. ته‌لاری‌ كه‌نیشته‌ به‌شێوه‌یه‌كی‌ تایبه‌تی‌ دروستكراوه‌‌و له‌چه‌ند هۆده‌و هه‌یوانی‌ به‌رزونزم‌و تایبه‌تمه‌ند دروستكراوه‌، سه‌ره‌ڕای‌ بونی‌ سه‌كۆو باخ له‌حه‌وشه‌كه‌ی‌...كه‌نیسه‌ شوێنی‌ ئه‌نجامدانی‌ خوادا په‌رستی‌‌و په‌یڕه‌وكردنی‌ رینمای‌ ئاینی‌‌و ئه‌نجامدانی‌ نزا‌و پاڕانه‌وه‌‌و خوێندنی‌ ته‌ورات‌و ته‌لمود‌و... بووه‌، سازدانی‌ بۆنه‌ی‌ تایبه‌تی‌‌وجه‌ژنی تیایداگیراوه‌، كۆڕوكۆبونه‌وه‌ی‌ تیایداكرا‌وه‌و له‌هه‌مانكاتا وه‌كو یانه‌یه‌كی‌ كۆمه‌لاَیه‌تی‌ جووه‌كان... بووه‌.

كه‌سێك به‌رپرسی‌ كۆمه‌ڵگه‌كه‌ بووه‌‌و سه‌رۆكی‌ كه‌نیسه‌ش بووه‌ به‌ "گابای‌" یاخود به‌"دابای‌" ناوبراوه‌، له‌ زمانی‌ عبری‌‌و ته‌ورات به‌مانای‌ گه‌وره‌ یاخود "سه‌ید"،یاخود ریزدار‌و خاوه‌ن پایه‌‌و پێگه‌ی‌ كۆمه‌ڵگه‌هاتووه‌.

هه‌ندێكجار ئه‌م كه‌سایه‌تیه‌ به‌هه‌ڵبژاردن دانراوه‌ زۆرجاریش پشتاوپشت ئه‌م پایه‌یی‌ بۆ ماوه‌ته‌وه‌، ئه‌م كه‌سه‌ به‌ شێوه‌یه‌كی‌ گشتی‌ سه‌رپه‌رشتی‌ كاروباری‌ كه‌نیسه‌ی‌ كردووه‌، به‌رپرسبووه‌ له‌چۆنیه‌تی‌ كۆكردنه‌وه‌‌و خه‌رجكردنی‌ داهات به‌تایبه‌تی‌ له‌بواری‌ گه‌شه‌كردنی‌ كۆمه‌ڵگه‌ی‌ یه‌هودی‌ له‌بواری‌ ئاینی‌‌وكۆمه‌لاَیه‌تی‌.

سه‌رچاوه‌ی‌ دارایی‌ كه‌نیسه‌ كۆكراوه‌ته‌وه‌ له‌رێگه‌ی‌ وه‌رگرتنی‌ پاره‌ به‌ شێوازی‌ جیاوازی‌ وه‌ك له‌وكه‌سانه‌ی‌ پله‌یه‌كی‌ فخریان وه‌رگرتووه‌، یاخود به‌خشینی‌"تبرع" هه‌فتانه‌ی‌ هه‌رتاكه‌كه‌سێكی‌ كۆمه‌ڵگه‌ كه‌بڕێك پاره‌ی‌ دیاریكراوی‌ به‌خشیوه‌، جگه‌ له‌ وه‌رگرتنی‌ خێرو هه‌ر به‌خشینێك له‌بۆنه‌و یادو جه‌ژنی‌ ئاینی‌و بۆنه‌كانی‌ وه‌كو له‌ دایكبون‌و ژنهێنان‌و شوكردن‌و... هه‌روه‌ها وه‌رگرتنی‌  برێك پاره‌ی‌ دیاریكراو له‌بری‌ سه‌رپێچی‌‌و سزادانی‌ هه‌رتاك‌وكه‌سێكی‌ كۆمه‌ڵگه‌ی‌ جووكاتێك كه‌توشی‌ سه‌رپێچی‌‌ولاده‌ری‌ ناوخۆیی‌ ده‌بێت له‌كایه‌ی‌ ئاینی‌‌وكۆمه‌لایه‌تی‌.

له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌ی‌ له‌سه‌ربنه‌مای‌ دینی‌ جوله‌كه‌ كۆمه‌لێك تاوان‌وسزا هه‌یه‌ دیاریكراوه‌ كه‌ سزای‌ مه‌رگی‌ به‌رده‌كه‌وێت وه‌كو كوشتن،نێربازی‌،داوێن پیسی‌،جویندان به‌دایك‌وباوك،دزی‌.

چه‌ند به‌رپرسیاریتیه‌كی‌ تایبه‌تی‌و دیاریكراوی‌ ئاینی‌‌و دنیایی‌ كۆمه‌ڵگه‌ی‌ جوو هه‌بووه‌،كه‌ ئه‌مانه‌ش رۆڵ‌و كاریگه‌ریان هه‌بووه‌ وه‌ك ئه‌وه‌ی‌ له‌سه‌رده‌می‌ ده‌وڵه‌تی‌ عوسمانلی‌ له‌ دیوانی‌ باب العالی‌ نوێنه‌ریان هه‌بووه‌.
هه‌روه‌ها لای‌ سوڵتانی‌ عوسمانلی‌ راوێژكاریان هه‌بووه‌ به‌ پله‌ی‌ حاخام باشی‌، هه‌روه‌ها له‌ ئێراقدا چوار ئه‌ندامی‌ نوێنه‌ریان هه‌بووه‌ كه‌ نوێنه‌رایه‌تی‌ بۆ هه‌رێمی‌ موصڵ‌و به‌غدا‌وبصره‌... بووه‌.

وه‌ك ئه‌وه‌ی‌ ده‌ڵێن كه‌سی‌ ریش سپی‌‌وگه‌وره‌ی‌ جووكان له‌شوێنی‌ نیشته‌جێبوونیان هه‌بوو، هه‌روه‌ها جووه‌كان به‌شداربوون‌و ئه‌ندامیان هه‌بووه‌ له‌ ئه‌نجومه‌نی‌ كارگێری‌ شاره‌كان"مجلس أداره‌".

له‌كاتی‌ جه‌نگی‌ جیهانی‌ یه‌كه‌م سه‌ركرده‌ی‌ جووكان وه‌كو ئه‌ندامی‌ شاره‌وانی‌ كاریكردووه‌ تاكو ئه‌وكاته‌ی‌ كۆچیانكردووه‌ بۆ خاكی‌ پیرۆز "فه‌له‌ستین".

كه‌سایه‌تی‌"موختار‌وحاخام باشی‌" له‌ناو جووه‌كان به‌رامبه‌ر گه‌وره‌ی‌ راهیبه‌كانی‌ مه‌سیحی‌ هاتووه‌ ئه‌م كه‌سانه‌ له‌لایه‌ن ده‌وڵه‌تی‌ عوسمانیه‌وه‌ موچه‌یان بۆ بڕاوه‌ته‌وه‌ به‌رامبه‌ر به‌و ئه‌ركه‌ی‌ هه‌یانبووه‌ له‌ ده‌وڵه‌تدا.

بۆكاری‌ په‌یوه‌ندی‌ نێوان خه‌ڵك‌وحكومه‌ت له‌رێگه‌ی‌ سه‌ركرده‌یه‌كی‌ ناوكۆمه‌ڵگه‌كه‌وه‌بووه‌ كه‌ ناویانبردووه‌ به‌ "موختار" یان سه‌ركرده‌ی‌ رۆحی‌ خه‌ڵك، زۆربه‌ی‌ جار ئه‌م كه‌سه‌ حاخام بووه‌. 

رۆلی‌ حاخاماكان دیاریبووه‌ له‌ناو كۆمه‌ڵگه‌كه‌ی‌ هه‌ركه‌سه‌ی‌ هه‌ستاوه‌ به‌جێبه‌جێكردنی‌ ئیش‌وكاری‌ دیاریكراوی‌ خۆی‌، وشه‌ی‌ حاخام له‌بنه‌ڕه‌تدا وشه‌یه‌كی‌ عبریه‌ به‌ مانای‌ پیاوی‌"حه‌كیم‌وئاقڵ" ژیر‌و زیره‌ك دێت، هه‌روه‌ها به‌مانای‌ سه‌ركرده‌ی‌ دینی‌ بۆ كۆمه‌ڵگه‌ی‌ یه‌هودی‌ دێت.

واته‌"حاخام" ناونیشانێكی‌ عیبریه‌ له‌كۆمه‌ڵگه‌ی‌ جووله‌كه‌كانی‌ خۆرهه‌لاَتی‌ ناوه‌ڕاست به‌كه‌سه‌ ئایینیه‌كان دراوه‌، ده‌توانین بڵێین هه‌ندێك كاریان وه‌كو راهیبی‌ مه‌سیحیه‌كان بووه‌.

له‌لای‌ عه‌ره‌ب له‌بری‌ حاخام وشه‌ی‌"حبر،أحبار" یان به‌كارهێناوه‌،كه‌ له‌سه‌ده‌ی‌ حه‌وتی‌ میلادیه‌وه‌ هه‌تاكو سه‌ده‌ی‌ 19 ئه‌م حاخامانه‌ ته‌فسیری‌ ته‌ورات‌و تلمودیان كردووه‌ به‌شێوه‌ی‌ زاره‌كی‌ تلمودیان وتۆته‌وه‌ به‌خه‌ڵكی‌‌و موفتی‌‌و فتواده‌ری‌ ئاینی‌ كۆمه‌ڵگه‌بوون. 

كه‌سایه‌تی‌ حاخام رۆڵی‌ پێشه‌وا‌و به‌رپرسی‌ بووه‌ له‌ ریكخستنی‌ كاروباری‌ دینی‌‌و دنیایی‌‌و كۆمه‌لاَیه‌تی‌‌و ئابوری‌‌و سیاسی‌‌و په‌روه‌رده‌یی‌‌وفێركردن... هه‌ر حاخامه‌ی‌ ئیش‌وپیشه‌یی‌ تایبه‌تی‌ به‌خۆی‌ هه‌بووه‌‌و ناوی‌ تایبه‌تی‌ خۆی‌ هه‌بووه‌ كه‌ لكێنراو‌و لێكدراوبووه‌ به‌حاخامه‌وه‌ وه‌كو حاخام حازان، حاخام موهیل، شۆهیت... ئه‌گه‌ر كۆمه‌ڵگه‌و ماڵباته‌كه‌ بچوك بوبێت وه‌كو له‌گوندێكدا حاخامێك هه‌موو ئیشه‌كانی‌ راپه‌راندوه‌ یاخود حاخام به‌پێی‌ پێویست سه‌ردانی‌ شوێنی‌ نیشته‌جێبونی‌ كردون. 

وه‌كو ئه‌وه‌ی‌ حاخام"حازان"یان "حزان"ئیشه‌كه‌ی‌ خوێندن‌و لێكدانه‌وه‌‌و راڤه‌ی‌ ته‌ورات بووه‌ له‌كه‌نیشتا یاخود قوتابخانه‌ "همدارش" یاخود له‌ مالاَندا، واته‌ سه‌رپرشتیارو مامۆستای‌ ئاینی‌ بووه‌‌و چاودێربووه‌ له‌چۆنێه‌تی‌ جێبه‌جێكردنی‌ رینمایی‌‌و بڕیاری‌ ئاینی له‌كۆمه‌ڵگه‌كه‌ی‌. زۆرجارجلوبه‌رگی‌ حاخام له‌خه‌ڵكانی‌ تر جیاوازبووه‌ عه‌با‌وجبه‌ی‌ له‌به‌ركردوه‌‌و عه‌مامه‌‌وكلاَوی‌ له‌سه‌ربووه‌‌و له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌ی‌ شاڵی‌ نوێژی‌ له‌سه‌رشان بووه‌.

واته‌ ئه‌م حاخامه‌ زۆرجار مامۆستایی‌‌وكاری‌ خه‌ته‌نكردنی‌ كردووه‌،كاری‌ سه‌رپه‌رشتی‌‌وپاراستنی‌ تۆماری‌ تیانوسی‌ كه‌نیسه‌ی‌ كردووه‌ ،كه‌ له‌م تیانوسه‌دا هه‌موو سه‌رچاوه‌ی‌ داهات‌ودارایی‌‌وخه‌رجی‌ كه‌نیسه‌وكۆمه‌ڵگه‌ی‌ جوله‌كه‌ی‌ تیادا تۆماركردوه‌، هه‌روه‌ها ناوی‌ هه‌مووكه‌سێكی‌ كۆمه‌ڵگه‌كه‌ی‌ تۆماركردووه‌، وه‌ك ئه‌وه‌ی‌ كه‌سی‌ تازه‌ له‌دایكبووی‌ تۆماركردوه‌‌و ناوی‌ كه‌سی‌ مردوی‌ ئاماژه‌كردوه‌ له‌لاپه‌ڕه‌ سپیه‌كانی‌ كتیبَی‌ نوێژدا له‌به‌شی‌ پێشه‌وه‌‌وكۆتاییه‌كه‌یدا.

حاخام هه‌ستاوه‌ به‌كاری‌ خزمه‌تگوزاری‌‌و رابه‌ریكردنی‌ خه‌ڵكه‌كه‌ی‌ له‌هه‌مووكاروبارێكی‌ ژیانیان، هه‌رله‌رینمای‌ ئاینی‌‌وخوێندنی‌ سروتی‌ ئاینی‌‌و په‌روه‌رده‌و فێركردنی مندالاَنیان له‌بواری‌ زانست‌و زانیاری‌‌و فێركردنی‌ زمانی‌ عیبری‌‌وكلدانی‌‌وئاینی‌‌و...هه‌روه‌ها رێكخستنی‌ خزمه‌تگوزرایه‌ كۆمه‌لاَیه‌تیه‌كان‌وجێبه‌جێكردنی‌ كاری‌ وه‌ك سه‌ربڕینی‌ ئاژه‌ڵ واته‌"قه‌صاب"ی‌ كردن.

خواردنی‌ گۆشتی‌ ئاژه‌ڵ‌و په‌له‌وه‌ر دیاریكراوه‌ له‌سه‌ربنه‌مای‌ ئاینی، كه‌سانی‌ جوو هه‌ر ئاژه‌ڵ‌و په‌له‌وه‌ریك به‌ده‌ستی‌ حاخام سه‌رنه‌بڕیت ئه‌و گۆشته‌ ناخۆن، له‌ گه‌ڕه‌كی‌ جوله‌كان شوێنێكی‌ تایبه‌تیان هه‌بووه‌ وه‌كو كه‌پروابووه‌‌و قولاپی‌ پێوه‌بووه‌ كه‌ حاخام چۆته‌ ئه‌وێ‌ وه‌ستاوه‌ هه‌رماڵه‌ی‌ ئاژه‌ڵ‌و په‌له‌وه‌ری‌ خۆی‌ بردووه‌‌و بۆی‌ سه‌ربڕیوون به‌شفره‌یه‌كی‌ تیژ‌وبۆی‌ پاككردون.

حاخام"شۆهیت"كاری‌ سه‌ربڕینی‌ په‌له‌وه‌رو ئاژه‌ڵی‌ كردوه‌ واته‌ قه‌سابی‌ له‌كاتی‌ سه‌ربڕینی‌ ئاژه‌ڵدا پشكی‌ خۆیان داوه‌تێ‌، زۆرجار ئه‌م كه‌سه‌ ماڵباته‌كان گه‌ڕاوه‌ بۆ ئه‌وه‌ی‌ كاری‌ سه‌ربڕینی‌ ئاژه‌ڵه‌كان بكات به‌تایبه‌تی‌ له‌ بۆنه‌و جه‌ژنه‌كانیان. یاخود به‌پێی‌ كاتی‌ دیاریكراو‌و پێویست گه‌شتۆته‌لایان.

 هه‌روه‌ها ئه‌م حاخامه‌ كاری‌ شتن‌و به‌خاكسپاردنی‌ مردو‌وی‌ كردوه‌ چونكه‌ لای‌ جوو نابێـ كه‌س ده‌ستی‌ به‌ر جه‌سته‌ی‌ مردووكه‌وێت به‌ یه‌كێك له‌شته‌ پیسه‌كان دانراوه‌، له‌گه‌ڵ كاری‌ سونه‌تكردن‌و ناونانی‌ مندالاَنی‌... ئه‌نجامداوه‌.

حاخام باشی‌ هه‌بووه‌ كه‌ به‌رپرس‌وچاودێر‌وگه‌وره‌ی‌ حاخامه‌كان بووه‌‌وكاری‌ به‌دواداچون‌وسه‌رپه‌رشتی‌ حاخامه‌كانی‌ ناوچه‌یه‌كی‌ فراوانی‌ كردوه‌ په‌یوه‌ندی‌ پته‌وی‌ هه‌بووه‌ له‌سه‌ری‌ پێویست بووه‌ سه‌ردانی‌ "ئۆرشه‌لیم" بكات سالاَنه‌، هه‌ر زانیاری‌‌و رێنمایه‌یكی‌ وه‌رگرتووه‌ له‌ قودسه‌وه‌ گه‌یاندوێتیه‌ حاخامه‌كان، زۆرجار پاره‌ی‌ له‌"گابای‌" كه‌نیسه‌یه‌كه‌وه‌ وه‌رگرتوه‌‌و بردوێتی‌ بۆ كه‌نیسه‌یه‌كی‌ ترله‌سه‌ر بنه‌مای‌ داواكاری‌‌وپێویستی‌ كه‌نیشته‌كان. جاری‌ واهه‌بووه‌ گه‌شتونه‌ته‌ ئه‌وه‌ی‌ پاره‌یان ناردوه‌ یان وه‌ریانگرتووه‌ له‌كه‌نیسه‌ی‌ ئۆرشه‌لیم. 

حاخام باشی‌ له‌ناوچه‌كه‌دا توانای‌ لێپێچینه‌وه‌ی‌ هه‌بووه‌ له‌گه‌ڵ حاخامه‌كانی‌ تر، له‌كاتی‌ ده‌ركه‌وتنی‌ كه‌مته‌رخه‌می‌‌و سه‌رپێچی‌ له‌ رێنماییه‌كان‌وجێبه‌جێ نه‌كردنی‌ ئه‌رك‌وئیشوكاره‌كانی‌ وه‌كو خۆی‌ ئه‌وا فه‌رمانی‌ دورخستنه‌وه‌‌و لابردنی له‌كاری‌ حاخامی‌ بۆ بڵاوكردۆته‌وه‌‌و له‌سه‌ركاره‌كی‌ لای‌ بردووه‌. 

زۆركات ئه‌و كار‌وپیشانه‌ی‌ حاخام بێ‌ به‌رامبه‌ربووه‌‌و به‌ڵكو بژێوی‌ ژیانی‌ خۆی‌ به‌كاروپیشه‌ی‌ تری‌ وه‌كو رستن‌و چنین‌و... له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌ی‌ له‌لایه‌ن شه‌ماش‌وكۆمه‌ڵگه‌كه‌یه‌وه‌ دیاری‌‌وبه‌خشیشی‌ وه‌رگرتوه‌ به‌وشێوه‌یه‌ش ژیانوگوزره‌رانی‌ به‌سه‌ربردووه‌.

هه‌روه‌ك ئه‌وه‌ی‌ ئاماژه‌مان كرد حاخام چه‌ندین  پیشه‌‌وكاری‌ تری‌ هه‌بووه‌ وه‌كو حاخام"موحیل،موهیل" كاری‌ خه‌ته‌نه‌"سونه‌ت"ی‌ كردووه‌‌و زۆرجار حه‌كیم باشی‌ بووه‌ واته‌ چاره‌سه‌ری‌ بیماری‌‌و نه‌خۆشی‌ كردووه‌،كه‌له‌م كارانه‌دا زۆر سه‌ركه‌وتووبون ته‌نانه‌ت هه‌ندێ له‌ خه‌ڵكی‌ موسڵمانیش منداڵه‌كانیان بردۆته‌ لای‌ ئه‌مان خه‌ته‌نه‌یانكردووه‌ له‌به‌رئه‌وه‌ی‌ زۆر شاره‌زا‌و سه‌ركه‌وتوبوون له‌كاره‌كه‌دا.

"شاماش" ئه‌وكه‌سه‌بووه‌ كه‌ له‌لایه‌ن گابایه‌وه‌ خه‌رجی‌‌وجلوبه‌رگی‌ بۆ كراوه‌، له‌كه‌نیسه‌ هه‌ڵساوه‌ به‌كاری‌ پێش نوێژی‌‌و دروستكردن‌و داگیرساندنی‌ مۆم‌و مۆمدان‌و پاكوخاوێنی‌ راگرتنی‌ كنشتاو دابینكردنی‌ ئاو بۆ خۆشتن‌و ده‌ستشتن‌و بۆ پێویستی‌ خواردنه‌وه‌‌وخوارده‌مه‌نی‌‌و پێشكه‌شكردنی‌ به‌وكه‌سانه‌ی‌ غه‌ریب‌وڕێبوارن‌وله‌ كۆمه‌ڵگه‌یه‌كی‌ تره‌وه‌ هاتوون‌و له‌م شوێنه‌ ماونه‌ته‌وه‌. له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌ی‌ هه‌موو پێداویستیه‌كی‌ كه‌نیسه‌ی‌ ئاماده‌كرد‌ووه‌. ‌واته‌ هه‌ڵساوه‌ به‌ دابینكردنی‌ پێداویستی‌‌وجێبه‌جێكردنی‌ ئیشوكاره‌كانی‌ ناوكه‌نیسه‌.

هه‌روه‌ها كۆكردنه‌وه‌ی‌ نانی‌ هه‌ینی‌ له‌كۆمه‌ڵگه‌كه‌ی‌‌و دابه‌شكردنی‌ نانه‌كه‌ له‌رۆژانی‌ شه‌ممه‌دا به‌سه‌ر هه‌ژارانی‌ كۆمه‌ڵگه‌كه‌ی‌‌و زۆرجار خه‌لاَت‌و به‌خشیشی‌ دراوه‌تێ‌‌و وه‌ریگرتوه‌ بۆ خۆی‌. 

جووه‌كان بۆنه‌ی‌ ئاینی‌‌وكۆمه‌لاَیه‌تی‌ تایبه‌ت به‌خۆیان هه‌یه‌ وه‌كو ئه‌وه‌ی‌ له‌مانگی‌ نیسان‌و ئایاردا جه‌ژنی‌ ئاینی‌ تایبه‌ت به‌خۆیان هه‌یه‌، كه‌ رێكه‌وتی‌ په‌نجا رۆژ دوای‌ كۆچ‌و ره‌ویانه‌ له‌ولاَتی‌ میسره‌وه‌ كه‌ رێكه‌وتی‌ مانگی‌ ته‌مموز ده‌كات ئه‌و بۆنه‌یه‌ش وه‌ك بیرهێنانه‌وه‌ی ئه‌و رۆژگاره‌یه‌.

بۆنه‌ی‌ كه‌پره‌شینه‌یان هه‌یه‌ له‌سه‌ره‌تای‌ وه‌رزی‌ پایزدا. له‌گه‌ڵ ئه‌وه‌ی‌ كۆمه‌لێك جه‌ژنی‌ تایبه‌ت به‌خۆیان هه‌یه‌ كه‌ به‌رزو پیرۆز رایده‌گرن، بۆ دیاریكردنی‌ رۆژانی‌ جه‌ژنیان له‌سه‌ربنه‌مای‌ رۆژمێری‌ عبری‌ كارده‌كه‌ن‌و بۆنه‌كانیان دیاری ده‌كه‌ن‌و ئه‌م ساڵنامه‌یه‌ش له‌سه‌ربنه‌مای‌ مانگی‌ قه‌مه‌ریه‌و ساڵێك تیایدا 354 رۆژه‌. 

بۆ ئه‌ركی‌ ئاینی‌ وه‌ك ئه‌وه‌ی‌ له‌ رۆژێكدا سێ‌ نوێژیانكردووه‌ به‌ناوه‌كانی‌"شحریت"به‌یانی‌ یان جێشته‌نگاو،"منحه‌" نوێژی‌ پێش خۆرئاوابوون،نوێژی‌"عربیت"نوێژی‌ شه‌و. هه‌روه‌ها له‌كاتی‌ تردا نوێژیانكردوه‌ وه‌كو پێش نوێژی‌ رۆژی‌ شه‌ممان‌و جه‌ژنه‌كانی‌ وه‌كو جه‌ژنی‌ مانگی‌ تازه‌ی‌ جوله‌كه‌ كه‌ پاش ئه‌و نوێژانه‌ نزاو پاڕانه‌وه‌یان كردووه‌.
له‌كاتی‌ نوێژ روده‌كه‌نه‌ ئۆرشه‌لیم "قودس" كه‌ قبله‌ی‌ جووه‌، سه‌ردانكردنی‌ 3 جاری‌ قودس حه‌جی‌ جوله‌كه‌یه‌، كلاَوێكی‌ بچوك له‌سه‌رده‌كه‌ن له‌كاتی‌ نوێژوخویندنی‌ ته‌ورات‌وتلموددا. له‌ هه‌مانكاتدا بۆ ده‌رخه‌ستنی‌ رێز‌وگه‌وره‌یی‌ بۆ كه‌سیكی‌ خاوه‌ن پله‌وپایه‌ ئه‌و كلاَوه‌ له‌سه‌رده‌كه‌ن.

رۆژیان گرتووه‌ به‌تایبه‌تی‌ رۆژوی‌ پاكبونه‌وه‌، رۆژوی‌ گه‌وره‌، رۆژوی‌ عاشورا، رۆژوی‌ ته‌مووز‌و جه‌دالیا،استیر، زه‌كه‌ریا، حه‌وتی‌ ئازار، رۆژانی‌ دووشه‌ممه‌‌و پێنج شه‌ممه‌و...چه‌ند بۆنه‌و یادیكی‌ تریش به‌رۆژوبوون‌و ته‌وراتیان خوێندووه‌‌و نزا‌و پاڕانه‌وه‌یان كردووه‌.

ئه‌وه‌ی‌ جێگه‌ی‌ ئاماژه‌یه‌ جوله‌كه‌كان بۆ به‌خاكسپاردنی‌ مردوه‌كانیان سه‌رقه‌برانی‌ جیاوازی‌ خۆیان هه‌بووه‌،روی‌ مردوه‌كانیان له‌كاتی‌ ناشتنداكردۆته‌ قودس،سه‌رقه‌برانه‌كه‌یان له‌م شاره‌داكه‌وتبووه‌ به‌ری‌ رۆژئاوای‌ جوله‌كان‌وخوار مزگه‌وتی‌ "عبدولاَ لوتفی‌" ئێستا‌وه‌ سه‌ره‌تای‌ به‌شی‌ خواره‌وه‌ی‌ گه‌ره‌كی‌ چوارباخ‌وسه‌ره‌تای‌ شاره‌وانی‌، كه‌ ئه‌وسا لاپاڵ‌و شیووگردۆڵكه‌‌وباخ بوو، چونكه‌ له‌خوالیخۆشبووی‌ باوكم پرسی‌ بۆچی‌ ئه‌و سه‌رقه‌برانه‌ قه‌د نابینم مردوی‌ لێبنێژن؟ خه‌ڵكی‌ لێبێت؟ دائیم چۆڵه‌ یادی‌ به‌خێر وتی‌ ئه‌وه‌ كاتی‌ خۆی‌ گۆڕه‌ جوله‌كه‌بووه‌ ئێستا كه‌سیان  لێره‌نه‌ماون‌و رۆشتون بۆ ئیسرائیل. وه‌ك ئه‌وه‌ی‌ مامۆستام "محه‌مه‌د ئه‌حمه‌د"  بۆی‌ گێڕامه‌وه‌ كه‌ ده‌ڵێت "كاتێك ئه‌وگۆڕستانه‌ لابرا‌و نه‌ما له‌هه‌ندێك شوێن هه‌ڵكه‌نراوه‌ ئه‌یان وت پارچه‌ ئاڵتون دۆزراوه‌ته‌وه‌ تیایدا". 

ماویه‌تی‌...


ئه‌م بابه‌ته 1271 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌

بابەتەکانی تری نوسەر