یەکێتی پۆست تاڵەبانی بەرەو کوێ ؟

دكتۆر عادل باخەوان
سۆسیۆلۆگ و ڕوناكبیری كورد
ئایندەی یەكێتی نیشتمانیی كوردستان، چ لەسەر ئاستی ناوچەكە و چ لەسەر ئاستی نێودەوڵەتیش، یەكێكە لەو پرسە سەرەكیانەی كە چەندین ناوەندی سیاسی و دیپلۆماسی و تەنانەت ئەكادیمیشی بەخۆیەوە سەرقاڵ كردووە. ئەم ناوەندانە هەموو گریمانەكان تاوتوێ دەكەن: گریمانەی مانەوەیەكی لەرزۆك، زیندووبوونەوەیەكی رادیكاڵ و گریمانەی هەڵوەشانەوەی یەكجارەكی و هتد. من لەم گۆشە بچوكەدا، هەوڵ دەدەم بگەڕێمەوە سەر تێزێك كە لە ساڵی 2006 وە كارم لەسەر كردووە: تێزی یەكێتی وەك گرووپێكی سیاسی بیناكراو لەلایەن سەركردەیەك‌ بە شەرعیەتی هەژموونی كاریزماتیكەوە.

لەم وتارەمدا، وەك دواتر دەبینرێت، جیاوازی دەخەمە نێوان شەرعیەتی هەژموونی كاریزماتیك و شەرعیەتی هەژموونی ترادیسیۆنێل (پارتی دێمۆكراتی كوردستان) یان شەرعیەتی هەژموونی سیستمی (حیزبی شیوعی)‌. بەڵام با سەرەتا بپرسین كاریزم چییە؟ سەركردەی كاریزماتیك كێیە؟ بۆ تاڵەبانی سەركردەیەكی كاریزماتیكە و بۆ پاش تاڵەبانی تەواوی ستراكتۆری یەكێتی دەكەوێتە بەر هەڕەشەوە ؟

وشەی "كاریزم" رەگوڕیشەكانی دەچێتەوە سەر زمانی گریكی كۆن و لە وشەی "كاریس"ەوە وەرگیراوە كە مانای "یارمەتیی خوا" یان "فەزڵی خوا" دەگەیەنێت. دواتر هەر وەك وشە فراوان دەكرێت و وەسفی ئەو كەسایەتیانەی پێدەكرێت كە خاوەنی "بەهرەی تایبەتن" : بەهرەی رەوانبێژی، بەهرەی قەناعەتپێكردن، بەهرەی جەنگاوەری و هتد. هەروەها وەسفی ئەو كەسایەتیانە‌شی پێدەكرێت كە خاوەنی كاراییدانانی سایكۆلۆژیانەن لەسەر ئەوانی دیكە و وایان لێدەكەن كە ئاڕاستەیەكی تایبەت لە ژیانی رۆحی وەربگرن و هەلومەرجێكیان بۆ دروست دەكەن كە تێیدا كۆببنەوە و جۆرێك لە پەیوەندیی سۆزدارانەیان لەگەڵ یەكتریدا هەبێت.

بەزمانێكی سادەتر، چەمكی "كاریزم" هەر لەبناغەوە پێكهاتەیەكی ئاینیی هەیە و لەنێو حیكایەتی خوا و پێغەمبەرەكانیدا دەق دەگرێت. پێغەمبەر، ئەو كەسە‌ی كە جەماوەرێك قەناعەت پێدەكات و دانی پێدا دەنێن و شوێنی دەكەون، دروست ئەو مۆدێلەیە لە كەسایەتی "كاریزماتیك‌" كە دواتر زانستە كۆمەڵایەتی و سیاسییەكان باسی دەكەن. ماكس ڤێبەر، كە یەكێكە لە سێ دامەزرێنەرەكەی سۆسیۆلۆژیا (لەگەڵ ماركس و دۆركایم)دا، یەكەم سۆسیۆلۆگە‌ تیۆریزەی چەمكی كاریزمی كردبێت و رووبەرەكەی فراوان كردبێت. گەر تا پێش ساتەوەختی ڤێبەر، كاریزم تەنیا بەڕەهەندە ئاینییەكەی خرابێتە سەر شانۆكان، بەدڵنیاییەوە لە ڤێبەر بەولاوە، چەندین رەهەندی دیكە وەردەگرێت و وەك تیۆرییەك كێڵگەی سیاسی و ئابووری و كۆمەڵایەتیشی پێ دەخوێنێتەوە و دەیكات بە یەكێك لە سەرچاوە هەرە بەهێز و كاراكانی دیاردە بیلدۆزەریەكەی "هەژموون"، كە بریتییە لە توانایی كەسێكی تاك لە رازیكردنی ئەوانی دیكەدا بەوەی كە شوێنی بكەون و بە سەرچاوەی شەرعیەتی بزانن و چۆن بیەوێت سەرکردایەتیان بکات.

بێگومان ئێمە چەندین چوارچێوەی هەژموونگەرامان هەیە، یەكێك لەوانە هەژموونی بیناكراوە لەسەر كاریزم. لەم چوارچێوەیەدا، تەواوی دەسەڵاتی سەركردە تەنیا و تەنیا لە خودی خۆیەوە سەرچاوە دەگرێت و رەگوڕیشەكانی دەسەڵاتەكەی لەنێو خودی خۆیدایە، نەك لەنێو مێژووی خێزانێك، حیزبێك یان دەزگایەكدا. من لێرەوە دەگەڕێمەوە سەر كەسایەتی مام جەلال.

ئەم ئەكتەرە تەنیا خودی خۆیەتی كە هەر لەسەرەتای سەرەتاكانەوە، ئەوانەی كە دواتر دەبن بە یەكێتی نیشتیمانی‌، دێنێتە قەناعەت و سازیان دەدات و بەكۆی جیاوازییەكانیانەوە لە دەوری بۆچوونەكانی و پرۆژەیەك كۆیاندەكاتەوە. لە دۆخێكی ئاوادایە كە هەژموونی تاڵەبانی بەسەر یەكێتی و یەكێتییەكاندا، خۆی جیادەكاتەوە لە شەرعیەتی هەژموونی ترادیسیۆن یان سیستم. هەژموونی تاڵەبانی پشتاوپشت بۆی بەجێ نەماوە تا پشتاوپشت بۆ نەوەكانی بەجێبێڵێت، تەنانەت لەنێو سیستمێكدا دروست نەبووە بۆ ئەوەی پاش خۆی گرووپەكەی بتوانێت لەنێو هەمان سیستمدا بەردەوام بێت.

كاراییەكانی تاڵەبانی وەك كەسایەتی كاریزماتیك لەچەندین ئاستدا خۆیانمان پێ دەناسێنن. یەكێك لەو‌ ئاستانە بریتییە لە پرانسیپی بیناكاریی سۆزدارانەی یەكێتی نیشتمانی كوردستان وەك ئەو گرووپە سیاسیەی كە تەنیا و تەنیا لە دەوری تاڵەبانی وەك سەركردە كۆدەبێتەوە‌. واتە ئەو پەیوەندیەی كە ئەندامەكانی یەكێتی نیشتمانی كوردستان‌ بە مام جەلالەوە دەبەستێتەوە، لەنێو زۆنی سۆزدا دەجوڵێت و هەر لەو زۆنەشدا بیناكراوە و هەر لەوێشدا بەردەوام مۆبیلیزە كراوە. تەنیا ناوبردنی مام جەلال بەسە بۆئەوەی چەندین سەركردەی مێژوویی یەكێتی و هەزاران ئەندامی ئەم گرووپە چاویان پڕ ببێت لە فرمێسك.

ئاستێكی دیكە بریتییە لە سروشتی شۆڕشگێڕانەی ئەم پەیوەندییە: لەبەر ئەوەی ئەندامانی یەكێتی نیشتمانی كوردستان، ئینتیمایەكی ناڕاستەوخۆیان بۆ كەسایەتی سەرۆك هەیە، ئیدی بەشێوەیەكی راستەوخۆ دابڕانێكی رادیكاڵانە لەنێوان ئەوان و سیستمی ئامادە و واقیعی دەرەوەی یەكێتیدا دروست دەبێت. لێرەوە دوانەی ئینتیما بۆ سەرۆك و دابڕان لەگەڵ واقیعدا وەك دوو لێكدژی یەكتردوورخەرەوە دەردەكەون و كاردەكەن. بێ هوودە نییە كە یەكێتییەكان هەمیشە خۆیان وەك گرووپێكی شۆڕشگێڕی جیاواز و ناوازە و تایبەت لە گرووپەكانی دیكە پێناسە دەكەن.

ئاستی سێیەمیش بریتییە لە رەهەندە "ئیستیسنائیەكەی" هەژموونی كەسایەتی كاریزماتیكی تاڵەبانی، بەو مانایەی كە لە دروستكردنی یەكێتییەوە تا ئێستاش، هەرگیز لەنێو ژیانی هەموو رۆژێكدا خۆی ئاسایی نەكردووەتەوە‌ و نەچووەتە‌ نێو شتە رۆتینییەكانەوە. بۆیە هەر دەركەوتنێكی ئەم كەسایەتیە لەنێو شوێنكەوتووەكانیدا، دەبێت بە رووداوێكی ورووژێنەر و ناچار بە كاردانەوەی جیاوازیان دەكات.

هەموو ئەمانە وا دەكەن كە من پێموابێت، دەركەوتنی تاڵەبانی وەك كەسایەتییەكی كاریزماتیك لە ساتەوەختێكی مێژووییدا ببێت بە دیاردەیەكی راگوزەر و كاتی و بە لەناوچوونی ئەو كەسایەتییە، ئەو دۆخەش كۆتایی پێبێت كە خودی ئەو كەسایەتییە دروستی كردووە.

لەبەر ئەوەی‌ هەژموونی كاریزماتیكی مام جەلال، تەواوی شەرعیەتەكەی لە خودی خۆیەوە‌ وەرگرتووە‌، ئیتر بەهیچ شێوەیەك ‌ بۆ كەسێكی دیكە (كوڕ، كچ، ژن، ئامۆزا، برازا و هتد.) ناگوازرێتەوە و ئەمەش وجودی فیزیكیانەی یەكێتی دەخاتە بەردەم هەڕەشەی توندەوە. بێگومان لێرەدا گریمانەی گەڕانی یەكێتییەكان بەدوای شەرعیەتێكی دیكەی هەژمووندا بەكراوەیی دەمێنێتەوە.

بۆنموونە گریمانەی بەسیستمكردنی ستراكتۆرەكانی یەكێتی نیشتمانی كوردستان و سپاردنی میكانیزمەكانی هەژموون بەسەر یەكێتیەكاندا لەڕێگای ئەم شەرعیەتەوە. بەڵام ئەگەر لە بەدیهێنانی ئەم پرۆژەیەدا سەركەوتوو نەبن، بەدڵنیاییەوە یەكێتییەكان دەبێت تێبگەن لەوەی كە هیچ كەسێك ناتوانێت جێگای مام جەلال بگرێتەوە و بە كۆتایی فیزیكیانەی مام جەلال، حیكایەتی هەژموونە كاریزماتیكەكەشی كۆتایی دێت.

ئەم وتارە گوزارشت لەڕای نوسەر دەكات

ئەم وتارە دید و بۆچونی تایبەتی نووسەرەکەیەتی

PM:06:47:20/12/2019



ئه‌م بابه‌ته 446 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌