دەرچوون لە ئێراق (39)

پرۆفیسۆر دکتۆر. كەیوان ئازاد ئەنوەر
مامۆستای زانكۆ و ڕاوێژكاری چاوی كورد

هەڵایسانی شۆڕشی ئەیلول (1961)

(شۆڕشی ئەیلول) بە یەكێك لە دیارترین شۆڕشەكانی‌ نێو بزووتنەوەی‌ ڕزگاریخوازی‌ كوردی‌ دادەنرێت، كە لە ماوەی (چواردە) ساڵی تەمەنیدا، بە نەفەسێكی درێژ و بە وورەیەكی بەرز، ڕووبەڕووی دەسەڵاتدارێتی (عەبدولكەریم قاسم)و ڕژێمە یەك لە دوا یەكەكانی تری ئێراق بوویەوە. بەو پێیەشی شۆڕش پێویستییەكی مێژوویی پڕ شكۆی مرۆڤ و كۆمەڵگا و نەتەوە ئازادیخوازەكانە لەوانەش كورد, (ئەیلول)یش نۆمین مانگی ساڵنامەی زایینیە، كە شۆڕشی‌ كوردی‌ تێدا ڕوویدا، بۆیە بە (شۆڕشی ئەیلول) چووە تۆمارەكانی مێژووەوە. هۆكارەكەش ئەوە بوو دەستپێكردنی كەوتە (11ی ئەیلولی1961). ئەو ڕووداوەش خۆڕسك و لەپڕ نەبوو، بەڵكو بەسەر كورد و پارتی دیموكراتی كوردستان و (مستەفا بارزانی)دا سەپێنرا. ئەوەش كاتێك بێ متمانەیی كەوتە نێوان سەركردایەتی كورد و حكومەتی ئێراق، (مستەفا بارزانی‌)ش وەك سەرۆكی پارتی دیموكراتی كوردستان، لەپێناو كەمكردنەوەی ئەو بێ متمانەیە و دوا هەوڵ بۆ چارەسەری كێشەكان، سەردانی شاری (بەغداد)ی كرد و زنجیرەیەك دیداری لەگەڵ بەرپرسە باڵاكانی عێراق ئەنجامدا، بەڵام هەموو هەوڵەكان گەیشتنە بنبەست و بێ ئەنجام مان. ئەوەش وای لە (مستەفا بارزانی) كرد لە (2ی‌ ئەیلولی‌1961)و بۆ دواجار شاری (بەغداد) بەرەو زێدی خۆی لە گوندی‌ (بارزان) بەجێبهێڵێت. بەدوای ئەوەدا خرۆشی جەماوەری و توڕەیی بەشێكی سەرۆك خێڵ و سەرۆك هۆزەكانی كورد لە حكومەتی ئێراق و بێ بەڵێنییەكانی، شەڕی‌ (دەربەندی بازیان)ی لە سنووری لیوای سولەیمانی لە (9ی ئەیلول) لەگەڵ خۆی هێنا. بەدوای ئەوەشدا شەڕی (دەربەندیخان) وەك شەرێكی گەورەتر لە هەمان سنوور و لە (11ی‌ ئەیلول)ی‌ هەمان ساڵ ڕوویدا، كە بووە دەستپێكی شۆڕشەكە و بەرپابوونی.  هۆیەكەش ئەوەبوو، ئەو شەڕە ژمارەیەكی بەرچاو لە سەرۆك هۆز و سەرۆك خیڵەكانی كورد تێدا بەشدار بوون و ڕەزامەندی و فرمانی خودی (مستەفا بارزانی) لەسەر بوو. بەپێچەوانەی شەڕەكەی پێشوو، كە وەك پەرچەكردارێكی ناوچەیی ئەنجامدرا. ئەمەو هێزێكی تۆكمەی ئێراقیش بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی هێزە كوردییەكان هاتە (دەربەندیخان). هەربۆیە شەڕی دووەم بووە دەستپیكی شۆڕشی ئەیلول و خەباتە (چواردە) ساڵ تەمەنەكەی. لە ئەنجامی ئەو ڕووداوەش حكومەتی ئێراق زۆر بە سەختی گوندی (بارزان)ی زێدی ڕابەری شۆڕشەكەی لە (16ی‌ ئەیلولی1961) بۆمباران كرد. ئەو پەرچەكردانەی‌ حكومەتیش (شۆڕشی ئەیلول)یان خستە سەر راستە ڕێ خۆی‌. 

هەڵایسانی شۆڕشی ئەیلول لەكاتێكدا بوو، كورد و سەركردایەتییەكەی و تەنانەت پارتی دیموكراتی كوردستانیش، كە ئەركی رابەرایەتی كورد و شۆڕشەكەی گرتبووە ئەستۆ، هیچ ئامادەكارییەكیان لە پارە و چەك و تەقەمەنی و ئازوخە بۆ نەكردبوو. ئەمەو بەرچاوشیان ڕوون نەبوو، لەو ڕووداوەدا كێ لەناوخۆ و تەنانەت لە دەرەوەش هاوكاریان دەكات و پشتیوانیان دەبن؟ ئەمەو بۆشیان ڕوون نەبوو، تاكەی حكومەتی ئێراق لەسەر ئەو توندییەی بەردەوام دەبێت و دژایەتی كورد و شۆڕشەكەی دەكات؟ لەوانەش مەترسیدارتر پشتیوانی (حیزبی كۆمۆنیستی ئێراق) بوو لە (عەبدولكەریم قاسم)و حكومەتی ئێراق، كە لەنێویدا هەزاران كورد، كادیر و ئەندام و لایەنگر و هەواداری بوون. بەدیوێكی تردا ئەو كوردانەی لە رێزەكانی ئەو پارتەدا بەرپرس و كادیر و ئەندام و تەنانەت لایەنگر و هەواداری بوون، بێ لایەن نەبوون، بەڵكو بوونە پشتیوانێكی بەهێزی حكومەتی ئێراق و رابەڕەكەی. تەنانەت شانبەشانی حكومەتی ئێراق شەڕ و دژایەتی هێزی پێشمەرگەی كوردستان و شۆڕشی كوردییان كرد. ئەمەو جگە لە دەیان سەرۆك خێڵ و سەرۆك هۆزی كورد، كە هەمان هەڵوێستی (حیزبی كۆمۆنیستی ئێراق)یان نواند و شەڕی شۆڕشی ئەیلولیان كرد. 

لەنێو ئەو دۆخەدا شۆڕشەكە (شانزە) مانگ تەمەنی لە سەردەمی دەسەڵاتی (عەبدولكەریم قاسم) بەرێكرد، كە كەوتە نێوان (11ی ئەیلولی1961)، تا (8ی شوباتی1963). لەو ماوەیەشدا حكومەنی ئێراق بە توندترین شێوە لە كورد و شۆڕشەكەیدا. بە ئاستێك تەنیا لەو ماوەدا، بەدەر لەزیانی گیانی‌ كوژراو و بریندار، نزیكەی (1270) گوندی وێرانكرد و سوتاند. ئەو گوندانەی نەك هەر زێدی‌ خەڵكەكەی، بەڵكو پشتیوان و جێگای‌ حەوانەوەی پێشمەرگەكانی شۆڕشەكەش بوو. دیارە ئەگەر ناوبراو لە (8ی شوباتی1963) لەسەردەستی هاورێ نەتەوەپەرستەكەی بەناوی (عەبدولسەلام عارف) كۆتایی بە ژیان و دەسەڵاتی نەهاتایە، دوور نەبوو بۆ ساڵانێك دژایەتی كورد و شۆڕشەكەی بكات و زیانێكی زۆر لەوە زیاتر بە خاك و خەڵكەكەی بگەیەنێت، بەڵام بە كوژرانی لە (8ی شوباتی1963) كۆتایی بەو خەونەی هات و ئایندەكەی بۆ ئەو دەسەڵاتدارە بەجێھێشت، كە كوشتی.

ئەم وتارە دید و بۆچونی تایبەتی نووسەرەکەیەتی

PM:02:10:15/06/2022



ئه‌م بابه‌ته 142 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌