یاسای بەرەنگاربوونەوەی توندوتیژی خێزانی و چەند سەرنجێك

د. هێمن عەبدوڵا
مامۆستای زانکۆ

سەرەتا دەبێت دان بەو راستیە تاڵەدا بنێین کە دیاردەی توندوتیژی بە گشتی. وە توندوتیژی خێزانی و ژنکوژی بەتایبەت، لەکۆمەڵگەی ئێمەدا هەبووە و هەیە. وە 
دەبێت ئەوەش بسەلمێنین کە سەرەکیترین کاری پەرلەمان دەرکردنی یاسایە، بەڵام دەرکردنی یاسا سزاییەکان کارێکی ئاڵۆزە و کۆمەکی دەستەبژێرێکی پسپۆڕ و بەئاگا لە کۆی سیستەمی یاسایی و سزایی وڵاتی دەوێت، وە بەرلەوەی پەرلەمان بەمیکانیزمی یاسا ڕوبەڕووی ئەم جۆرە لە توندوتیژی و کوشتن ببێتەوە دەبێت پەی بەم ڕاستیانە ببات:

١- توندوتیژی خێزانی دابڕاو نی یە لەو سەدان جۆرەی توندوتیژی کە لە ژیانی جڤاتی و سیاسی و حکومی و حیزبی و  وەزیفی  کۆمەلگای ئێمەدا ڕوودەدات و ڕۆژانە مرۆڤی کورد بەریاندەکەوێت، وە هیچ کایەیەکی ژیانی جڤاتی و تاکەکەسی ئێمە لەدۆخی ئاسایش و ئارامیدا نی یە تا تەنها سەرنج بخرێتە سەر توندوتیژی خیزانی. 
وە لە زانستی تاونناسیدا ئەگەر تاوانێک دەرەنجامی شەڕەنگێزی خودی مرۆڤ نەبێت و زیاد لە هۆکارێک لەڕوودانیدا بەشدارببێت هەڵەیەکی کوشندەیە قورسایی بەرپرسایرێتی بخرێتە سەر لایەک و هۆکارەکانی تر پشتگوێ بخرێت، ئەگەر نا یاسا دەبێتە بەشێک لە ماکینەی ستەمکاری و دەرەنجامەکەشی بێمتمانەیی و لێکترازانی سیستمی یاسایی وڵات دەبێت.

٢- ڕەگی توندوتیژی لە خێزانی کوردیدا  لە نێو پێگەی کۆمەلایەتی و نەریتی و ئاینی خێزان و پیاودا نی یە ، بەڵکو  لەو ستەم و نادادی یە جۆراوجۆرانەدایە کە لەدونیای کۆن و نوێی ئێمەدا هەبووە و هەیە و ڕۆژانە مرۆڤی کورد بەریان دەکەویت و لەگەڵیاندا دەست و پەنجە نەرم دەکات، بێگومان دواجار بەشێک لە تەپوتۆزی ئەو بەریەککەوتن و جەنگە کلتورییە دەڕژێتە نێو خێزان و ژیانی تاکەکەسی یەک بەیەکمانەوە و سەرەنجام کردەی توندوتیژی لێدەکەوێتەوە.وە بۆ کەمکردنەوەی هەر دیاردەیەک بەر لە ڕێکارە سزاییەکان دەبێت دەست بۆ ڕەگ و ڕیشەکۆمەڵایەتیەکانی ببرێت ئەوسا بە یاسایەکی سزایی ڕوبەڕووی شەڕەنگێزیە کەسیەکان ببیتەوە، ئەگەر نا یاسا سزاییەکان لە ئامرازی بنەبڕکردنی تاوانەوە دەبنە ئامرازی داپڵۆسینی کۆمەڵگە. 

٣- بەشێک لە هۆکاری گەشەکردنی توندوتیژی و لەنێویشیاندا توندوتیژی خێزانی و ژنکوژی لەکۆمەڵگەی کوردەواریدا ئەو شڵەژان و گورزە کلتوریە گەورەیە لێی بەرپرسە کە لە دەرەنجامی کرانەوەی خێراو بێ پەروا  لەگەڵ دونیای دەرەوە و گەشەسەندنی بروسکە ئاسای هۆکارەکانی پەیوەندیکردن بەر کۆمەڵگەی کوردی  دەکەوێت. وە  خێزانی کورد بە پیاو و ژن و منداڵیەوە قوربانی ئەم بازدانە کلتوری و کۆمەلایەتیانەو ئەم پێکدادانی نۆڕم و بەهایانەیە.

٤- تا ئێستا هیچ لێکۆڵینەوەیەک یان داتایەکی فەرمی نی یە ئەوە پشتڕاست بکاتەوە کە توندوتیژی خیزانی بەگشتی، وە بەتایبەت ژنکوژی - بەبەراورد بە جۆرەکانی تری توندوتیژی و کوشتن - لە کۆمەڵگەی کوردیدا لەهەڵکشاندایە، بەڵکو بابەتەکە فوتێکراوو مەبەستدارەو بازاڕی سیاسی و حیزبی و ڕێکخراوەیی  بابەتەکەی گەرم کردووە،  وە توندوتیژی خێزانی و ژنکوژی جۆرێکی نوێی توندوتیژی و کوشتن نی یە کە یاسادانەری عێراقی لەیاسای سزادانی عێراقی پەی پێنەبردبێت و سزای بۆ دانەنابێت، بەڵکو ئەم کردەوانە لە بازنەی خیزان و لەدەرەوەی خێزان ڕێپێنەدراون و تاوانن، وە یاسا سزاییە بەرکارەکان بەتەواوی لەباریاندایە سنور بۆ ئەو ڕێژەیە لە توندوتیژی خێزانی و  ژنکوژی دابنێت کە لە کۆمەڵگەی کوردیدا بەرپایە، وە کاری حەکیمانە ئەوەیە جەخت لە جێبەجێکردنی یاسا بەرکارەکان بکرێت نەک بە یاسایەکی  نوێ فەوزایەکی تەشریعی بخوڵقێنیت و هەر ڕۆژەو بەخاتری دەستەو گروپێک هەمواری بکەیت و ئاسایشی یاسایی و ئاسایشی خێزان بخەیتە مەترسی یەوە. بێئاگا لەوەی دەستبردن بۆ کیانی خێزان لە دەستوری هەمیشەیی عێراقدا هێڵی سورە و پاراستنی خێزانیش یەکێکە لە مەقاصیدەکانی ئاینی پیرۆزی ئیسلام کە دیسان بەپێی دەستور نابێت هیچ یاسایەک لە عێراقدا دەربچێت کە پێچەوانەی بنەما چەسپاوە کانی ئیسلام بێت.

٥- زۆرینەی هەرە زۆری خێزان و پیاوانی کۆمەڵگای کوردی هەڕەشە نەبوون و نین لەسەر ژیان و ئازادی و مافەکانی ژنی کورد، بەڵکوو هەڕەشەی جدی ئەو تەوژمەیە کە لەلایەک جومگەکانی حکومرانی و حیزبایەتی کوردی بەرەو ئەوپەڕی خێڵایەتی و بنەماڵەیی پەلکێش دەکات، لایەکی تریشەوە دروشمی دیموکراسی و ئازادی تاکەکەسی و سیکۆلاریزم و یەکسانی جێندەری دەرخواردی ڕەعیەتەکەی دەدات و هانی ئافرەتان و ژنانی کۆمەڵگاکەی دەدات  باوەشی گەرم و پڕ  ویقاری خیزان بگۆڕنەوە بە ژیان لە نێو شێڵتەرەکان. لەکاتێکدا ئەو توندوتیژی و جەنگە دەرونیەی  لە نێو خودی شێڵتەرەکان و فەرمانگەو دامەزاروە حکومی و حیزبی و ڕاگەیاندنەکاندا دژ بە ژنان بەرپاکراوە زۆر زیاترە لەوەی لەنێو خێزانەکاندا هەیە.

٦- نابێت سەرۆکی پەرلەمانی کوردستان و ڕاوێژکار و ئەندامانی پەرلەمان زانیاریان دەربارەی حوکم و لەمپەرە دەستوریەکان بۆ دەرکردنی هەر یاسایەک نەبێت، ناکرێت یاسادانەر خەمی (ئاسایشی خێزان)، (ئاسایشی یاسایی)بەگشتی، وە (ئاسایشی یاسایی لە یاسا سزاییەکان) بە تایبەت نەبێت، وە نابێت لە مەترسی هەبوونی زیاد لە یاسایەکی سزایی بۆ ڕوبەڕوبونەوەی تاوانێک و لەم هەموو فەوزا تەشریعیانە تێنەگەن کە خوڵقاندویانە و دەیخوڵقێنن - بەتایبەت ئەم خولەی پەرلەمان کە یاساییەک سەرۆکایەتی دەکات و لیژنەی کاروباری یاسایی و دەستەی ڕاوێژکاری پەرلەمانیش چەندین دکتۆرای لەپسپۆڕی یاسا تێدایە. 

وە ئەگەر پەرلەمان بەدواداچوونیان هەبوایە بۆ توانای جێبەجێکردنی ئەو یاسا سزاییانەی لە ڕابردوودا دەریان کردووە بەباشی ئەو ڕاستیانەیان دەبیست و دەببینی کە یاسای بەرەنگاربونەوەی توندوتیژی خێزانی و زۆرینەی ئەو یاسا سزاییانەی لەسایەی حکومڕانی خۆبەخۆی کوردا دەرچوون چ هەڕەشەیەکن لەسەر ئاسایشی یاسایی و ئاسایشی خێزان لە هەرێمی کوردستان و دادگاکانی لێکۆڵینەوە و دادگا سزاییەکان چۆن گیریان خواردووە بەدەستیانەوە و نازانن چۆن و بە چ میکانیزمێک مامەڵەیان لەگەڵدابکەن. 

دەیانبینی کە چۆن  دەیان کێشەی بابەتی و ڕێکاری و سەلماندن لەم یاسا ناهاوسەنگانەدا هەیە کە دژیەکی و دڕدۆنگی لە سیستەمی یاسایی وڵاتدا دروست کردووە.
 
ئەگەر لەهەر کاتێکدا لەدادگای دەستوری تانە لەم یاسایانە بدرێت زۆرینەیان گەر نەڵێین هەموویان بە ناڕەوا و نادەستوری لەقەڵەم دەدرێن و پوچەڵ دەکرێنەوە.  

دەبێت هەمووان لە مەترسی دەرکردنی ئەم جۆرە یاسایانە بەئاگا بن و  بزانن کە بەردەوامبوون لەسەر ئەم هەڵە یاساییانە دەبێتە هۆی شکاندنی متمانەی کۆمەڵایەتی بەیاسا و دادگا و دامەزراوەکانی دەوڵەت و پاشاگەردانی لێدەکەوێتەوە.و ئاسایشی خێزان تێکدەشکێنێت. 

٧- لە کۆتاییدا دەبێت ئەو ئاگاییە لە پەرلەمانی کوردستاندا هەبێت کە یاسا سزاییەکان کەرەستەی ڕازیکردنی حیزب و ڕێکخراوەکانی ژنان و ئامرازی نمایشی سیاسی نین و دەرکردنی ئەم جۆرە یاسایانە هۆشیارییەکی یاسایی قووڵ و فرە ڕەهەندی پێویستە و کاری دەستەبژێرێکی یاسایی زانا و بەئاگایە لە کۆمەڵگەو بەها باڵاکانی.


ئەم وتارە دید و بۆچونی تایبەتی نووسەرەکەیەتی

PM:11:59:22/09/2022



ئه‌م بابه‌ته 457 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌