دنیای مەجازی لە ئوستۆرەوە بۆ فەیسبووك

جەبار جەمال غەریب
ئەدیب و نووسەر و رۆمان نووس

ئایا دنیای مەجازی لە فەیسبووكەوە دەست پێدەكات؟

یەك لە قورسترین بابەتەكان قسەكردنە لەسەر ئینسان. قسەكردنە لەسەر مەخلووقێك، كە هەمیشە ویستوویەتی بەتەنیشت ژیانی ڕۆژانەیەوە، ژیانێكی دیكەیشی هەبێت. 
ڕاستە دروستكردنی ئەو دنیا زیادەیە، پیشەی ئینسان خۆیەتی و لەگەڵ پێهاتەكەیدا دەگونجێ، ئینسان دوو بەشی سەرەكیی هەیە، یەكەمیان دنیای جەستەیی، كە بەشێكە لە دنیای فیزیكی یان مادی، دووەمیان دنیا دەروونی یان عەقڵی، یان دنیای فەنتازی، كە هەندێ جار هیچ پەیوەندییەكی بە دنیای جەستەییەوە نامێنێ.

ئایا فەیسبووك یەكەم ڕووخساری دنیای مەجازییە؟

ئایا تەلەفزیۆن یان سینەما و وێنە ڤیدیۆییەكان دەستپێكەری دنیای مەجازین؟

مرۆڤ شێتی دنیای مەجازییە، لەو كاتەوەی بیری كردووەتەوە، ویستوویەتی جیهانێكی دیكە خەلق بكات، جیهانێك سەرنجڕاكێشتر و ڕەنگینتر و فراوان و بێسنوور. سەردەمێك لەناو ئەشكەوتدا دەژیا و خۆر و مانگی دێنایە سەر دیوارەكانی ئەشكەوتەكەی، لە ژیانی ڕۆژانەیدا مار و كیسەڵ و ماسیی دەبینی، وێنەی ئەژدیها و دایناسۆری دەكێشا، دوای كەر دەكەوت، لە خەیاڵیدا بەسەر پشتی ئەسپی باڵدارەوە دەفڕی. ئینسان واتا دوو جیهان بەتەنیشت یەكترەوە، یەكێكی ڕۆژانە و واقیعی، یەكێكی خەیاڵی و فەنتازی.

مەرج نییە ئەو دوو جیهانە پەیوەندیی ئاشكرا و دیاریان بەیەكەوە هەبێ، بەڵام لە ناخدا بەیەكەوە بەستراونەتەوە، یان تەواوكەری یەكترن، یان دژ و كۆنتراستی یەكترن. ئەو دوو جیهانە هەر پەیوەندییەكیان لەنێواندا بێ، هەمیشە تەواوكەری یەكترن و گەشە بە یەكتری دەدەن. ئیكارۆس و دیداڵۆس، یان عەباسی كوڕی فەرناس، هەریەكەیان لەسەر فڕین خاوەن چیرۆكی فەنتازین، ئەوان یەكەم هەوڵی فڕینیان دا، ئەگەر لە خەیاڵی خۆشیاندا بێ، یان تەنیا بەهۆی ووشەی نووسەرێكەوە ئەو چیرۆكانە دروست كرابن، لە كۆتاییدا خودی فڕین، یان خەیاڵی فڕینی ئینسان بەسەر شاخ و دەریا و هەورەكاندا بووە بە ڕاستی و رۆژانە هەزاران فڕۆكە و كەشتیی ئاسمانی بەسەر هەورەكاندا دەكەون و تا حەلحەلەی ئاسمان بەرز دەبنەوە واتا بیری فڕین وەك دروستكردنی فڕۆكە گرنگە.

لەتەنیشت ژیانی ڕۆژانەوە، ژیانی ناو ئەفسانەشمان هەیە

مرۆڤ لە هەموو وڵاتەكان و جوگرافیاكاندا بە هەزاران شێوە و هەزاران و هەزاران ساڵ ژیاوە، لە ژیانی ڕۆژانەیدا، یان ژیانی واقیعیدا كەمترین بابەت لەبەردەستە، یان كۆ كراوەتەوە. ویڵ دیۆرانت، لە مێژووی شارستانییەتەكەیدا بەوردی باسی مێژووی مرۆڤی لە جوگرافیا جیاوازەكان و زەمەنە جیاوازەكاندا گێڕاوەتەوە. لەو پێناوەشدا هەوڵێكی زۆری داوە جا هەر بە ئەنجامگیریی خۆی ئەوەی دووبارە كردووەتەوە، كە كەمترین زانیاریی دەست كەوتووە. 
ئەو كتێبەكەی خۆی وا پێناسە دەكات، كە شارستانییەت و ژیانی ڕابردووی مرۆڤ كۆشكێك بێت، كتێبەكەی ئەو تەنیا دیوارێكی بەجێماوی لەو كۆشكە بۆ ئێمە نووسیوەتەوە. چەندان مۆزەخانە و دەزگای تایبەتییش هەن كە گرنگی بە مێژووی ژیانی مرۆڤ دەدەن و ئەوەی دەستیان كەوتبێ كۆیان كردووەتەوە. مەبەستەكەی من لەگەڵ ئەو هەموو هەوڵەش، مێژووی ژیانی ڕاستەقینەی مرۆڤ هێشتا بەشێكی زۆری لە تاریكیدایە.

بەتەنیشت ئەو ژیانەوە، كە ژیانی ڕاستەقینەی ئینسان بووە و كۆمەڵگەكان خوێنیان بۆ ڕشتووە، ژیانێكی جیاواز و سەربەخۆتر هەبووە، كە ژیانی مەجازییە، ئەو ژیانە مەجازییە كە ئەمڕۆ لە شاشە ئەلیكترۆنییەكانەوە تێیدا دەژین.

ژیانی مەجازی لە مێژوودا چۆن بووە؟

ئەوەی كە مرۆڤ خەریكی كێڵانی زەوی بووە، هێشتا ئەسپی بۆ ماڵی نەكراوە و بە كەر هاتوچۆی كردووە، لەو كاتەدا دیواری ئەشكەوتەكانی بە ئەسپی باڵدار ڕازاندووەتەوە. ئەو خەیاڵ و فەنتازیایە گەشەی كردووە، دواتر لە شێوەی میتۆلۆگیا و ئایینەكاندا رەنگی داوەتەوە. داهێنانی میتۆلۆگیا و ئایینەكان بەشێكی گرنگی ژیانی فەنتازیی مرۆڤن، بەڵام داهێنانی میتۆلۆگیا یان ئەفسانە، كاری بێهودە نەبووە، بەشێك بووە لە ڕووبەڕوو بوونەوەی دیاردە سروشتی و ژیارییەكان، كە هێشتا نهێنی بوون.

لەگەڵ ئەو هەموو هەوڵانەدا، هێشتا سەرمایەی مرۆڤ لەسەر ژیانی میتۆلۆگی و ئەفسانە و فەنتازیا، زۆر لە سەرمایەی مێژوویی ژیانی ڕاستەقینە زیاترە. ئوستۆرە و ئەفسانەكانی سۆمەری و گریكی و دۆڵی نیل، لەگەڵ ئەوانی هیندستان و وڵاتی چین و ئەژدیهاكانی مرۆی زەرد، چیرۆك و باوەڕە ئەفسانەییەكانی كیشوەری ڕەش و ئەمریكای باشوور و هیندییە سوورەكان بەشی ئەوە دەكەن، ئینسان ساڵانێكی دوورودرێژی دیكەش بیانگێڕێتەوە و لەسەریان بژیت.


مەبەست لەو وتارە

لەو وتارەدا و لەوەی دواتریش، بەدوای وردەكاریی ئەو جیهانە فەنتازیایەدا دەگەڕێم، كە ئینسان دەیەوێ، بۆ:

- ڕاكردن لەو جیهانە مادییە بەرجەستەیە.

- دەوڵەمەندكردنی جیهانە ڕاستەقینەكەی.

- وەڵامدانەوەی پرسیارە بێوەڵامەكان.

- تەنیا بۆ خۆشی و ئەزموونكردنی شتێكی تازە.

- تاوەكوو هەمیشە بەتەنیشت ژیانی ڕاستەقینەی خەڵقكردوودا بگەڕێم.

ئەو جیهانە فەنتازییە سەردەمێك ئەفسانە و سەردەمێك ئایین و بیروباوەڕی جیاواز و ئێستاش جیهانی ئەلیكترۆنییە. پرسیارەكەش ئەوەیە، ئایا بۆ نموونە، فەیسبووك شوێنی ئەفسانە و جیهانی خەیاڵیی ئوستۆرەی گرتووەتەوە؟ ئەو شاشە سەد ڕەنگ و جووڵاو و مردووە، لە كوێی ژیانی ڕاستەقینەی ئینساندایە؟

ئەم وتارە دید و بۆچونی تایبەتی نووسەرەکەیەتی

PM:03:59:20/06/2022



ئه‌م بابه‌ته 123 جار خوێنراوه‌ته‌وه‌‌